Heimwee naar grachten en poorten

Veel steden discussiëren over het 'ontdempen' van grachten. Ook in Breda zijn de graafwerkzaamheden in volle gang. 'We zijn soms zelfs de historie aan het herschrijven.'

Damwanden worden in de bodem getrild. Ze vormen de kade van de rivier de Nieuwe Mark die straks dwars door het centrum van Breda zal stromen. (Foto Merlin Daleman) 'Gedempde haven'. Breda, 28-03-06 © Foto Merlin Daleman Daleman, Merlin

Met veiligheidshelm en knaloranje reflectorvest mogen belangstellenden even kijken in een enorme afgraving midden in de brede weg. 'Je staat nu op de dertig meter brede bodem van de eerste ondergrondse parkeergarage van Nederland, die hier onder de weg lag', vertelt de gids.

Verdwenen historie terugbrengen is een trend. Naast de wens om stadsmuren en poorten, huizen, en zelfs complete middeleeuwse kastelen weer op te bouwen, zijn in veel steden al enkele jaren discussies gaande over het terugbrengen van oude waterlopen. Meestal blijft het bij plannen. Niet in Breda. Daar is in september het plan De Nieuwe Mark van start gegaan. De veertig jaar geleden gedempte rivier keert terug in de stad. Daarvoor moet een brede doorgaande weg wijken.

Eerst wordt nu de Haven diep uitgegraven, daarna volgt de lange Markendaalseweg, die minder diep wordt. Later zal het water aangesloten op de Zuidsingel en dan is het een open water dat kan stromen. Tot die tijd zorgt een persleiding voor beweging.

'We zijn soms zelfs de historie aan het herschrijven', zegt wethouder stedelijke ontwikkelingen Alfred Arbouw. Tijdens het graven is ontdekt dat de veertiende-eeuwse stadsmuur anders loopt dan men altijd dacht. Ook de precieze plaats van de Tolpoort is gelokaliseerd.

In het informatiecentrum aan de Markendaalseweg - tegenover de bouwput - staan twee vitrines met opgravingen. Vazen, schalen, potten, aardewerk en een groenige glazen fles, allemaal gevonden bij de oude Tolbrug. Ook die vondsten zorgen voor meer kennis van het oude Breda.

Straks zal zichtbaar zijn waar de oude stadsmuur onder de nieuwe kade loopt. Dat is een onderdeel van het plan. Projectleider Eric Willekens: 'In andere steden is geprobeerd dat aan te geven met een andere kleur steen. Maar dat zien mensen niet, steen is steen.' Gedacht wordt aan led-verlichting of een andere opvallende markering in het plaveisel.

Het terugbrengen van de rivier in het stadshart is zeker niet louter op nostalgie geënt, verzekert wethouder Arbouw. 'De hype van nu is niet de reden dat wij begonnen zijn. Natuurlijk speelt herwaardering van het cultureel-historisch erfgoed een rol, water geeft toegevoegde waarde. Maar het belangrijkst is de economische waarde.' Het moet de verloederde westkant van Breda een nieuwe impuls geven. En op termijn geldt de ecologische waarde, het stromende water zal de overlast na zware regenval in de omliggende gebieden opvangen.

Volgens de wethouder is het Nieuwe Mark-plan daarom onvergelijkbaar met de Amsterdamse plannen om 'voor de leuk' een grachtje weer open te maken. Hij ziet de gracht als onderdeel van een veel ingrijpender stadsplan. Een reden dat het hier wel lukt en in veel andere steden niet verder komt, is wellicht dat Breda internationaal hulp heeft gezocht. Als onderdeel van het internationale samenwerkingsproject Water in Historic City Centres, werken ze samen met 's-Hertogenbosch, Gent, Mechelen, Chester en Limerick. Willekens: 'Het leuke is dat je kennisuitwisseling ziet. Onze techneuten denken mee aan problemen in andere steden. En andersom.'

Met respect voor de historie een heel nieuw gebouwde waterloop in de stad terugbrengen; dat is de opzet. Een hernieuwde singel, met een modern uiterlijk en moderne vormgeving. De nieuwe Tolbrug, bijvoorbeeld, ontworpen door Lode Havemans Architecten wordt gebouwd in een bocht. De brug krijgt een gedeeltelijk glazen bodem en fungeert als kijkgat, zodat de waterval die ontstaat waar het ondiepe en het diepe deel samenkomen niet alleen hoorbaar maar ook zichtbaar wordt. Arbouw: 'Het heet ook niet voor niets De Nieuwe Mark. Het is een nieuw project. Al zou je willen dat het wordt zoals vroeger, dat kan gewoon niet.'