Cathy Berberian zong echt alles

Cathy Berberian: ongehoorde stem

De sopraan Cathy Berberian (1925-'83) is in Amsterdam het middelpunt van een filmavond, een congres en een concert. Zoveel aandacht voor één stem?

AMSTERDAM, 24 APRIL. Soms zegt de term ‘uitvoerend musicus’ lang niet genoeg over iemands rol in het muziekleven. Bij Cathy Berberian was dat zo. Natuurlijk, ze was een voortreffelijk vertolkster. Monteverdi, Stravinsky, volksmuziek: ze zong alles met een even vanzelfsprekende als fabelachtige souplesse, zoals op een groot aantal opnamen is te horen.

Haar belang reikt echter verder. Met ongehoord stemgebruik inspireerde ze componisten als Cage, Berio en Stravinsky tot nieuw werk. En onderscheid tussen ‘hoge’ en ‘lage’ cultuur weigerde ze te maken – Armeense volksmuziek was haar net zo lief als Monteverdi of de Beatles, die ze overigens wel zong alsof het opera was.

In Amsterdam is zij deze week daarom onderwerp van een congres. In een groot aantal lezingen zal Berberians impact worden besproken. Woensdagavond wordt bovendien Carrie de Swaans bekroonde documentaire Music is the air I breathe (1994), over leven en werk van Berberian, vertoond.

Componist Louis Andriessen is een van de sprekers op het congres. Hij trok een tijd op met Berberian en Luciano Berio, destijds haar echtgenoot en zijn compositiedocent. „Ik vind dat haar belang niet zozeer in die vernieuwende zangtechnieken ligt”, zegt Andriessen, „maar in het feit dat ze de grenzen tussen hoog en laag geslecht heeft. Zij was de eerste, en lange tijd de enige zangeres, die zich niet tot één ding beperkte. Dat ik destijds met De Volharding begon, met jazz- én klassieke musici, heeft zeker te maken met haar voorbeeld.”

Sopraan Kristin Norderval, die naast een ‘vocalecture’ ook het concert op vrijdagavond zal verzorgen, benadrukt het feit dat Berberian het cliché van de vrouwelijke sopraan doorbrak. „Door al die rare dingen te doen, tilde ze de klassieke stem uit zijn beperkte domein. Ze opende deuren naar humor, improvisatie, performance. Dankzij haar kon en kan een sopraan een actieve, creatieve rol spelen, op gelijke voet met componisten en tekstschrijvers.”

Voor de kameropera She’s lost her voice that’s how we knew, die vrijdagavond wordt uitgevoerd, ging Norderval in dezelfde trant te werk. Gesprekken tussen componiste Frances White, librettiste en regisseuse Valeria Vasilevski en haarzelf vormden de basis voor het libretto. Ze werden tegelijk ook opgenomen en verwerkt in een elektronische laag waarmee Norderval tijdens het concert in interactie zal treden.

Het doet denken aan Berio’s beroemde Thema (Ommagio a Joyce) uit 1958, waarvan de opgenomen stem van Berberian onlosmakelijk deel uitmaakt. De vraag of dit werk nou van Berio is, of – in ieder geval deels – van Berberian, zal op het congres ook aan de orde zijn. Het eerste wordt te vaak vanzelfsprekend aangenomen, zo zal musicologe Hannah Bosma betogen.

Zelfs Berio noemt Berberian niet in zijn toelichting bij het werk. Met de herwaardering van Berberians nalatenschap wordt in Amsterdam alvast een goed begin gemaakt.

26/4 Filmprogramma, 27/4 en 28/4 Congres, 28/4 Concert. Informatie: www.contemporaryvocalities.nl en www.muziekgebouw.nl. Muziekvoorbeelden op www.cathyberberian.com
    • Kasper Jansen