Zwaartepuntdraaiingen

Dat gebeurt niet vaak: dat een lezer na een jaar opeens nog de gal in de mond krijgt van een AW-stukje. Vorige week was het zover. Lezer H.W. had nog eens de AW-aflevering over turnen tegen het licht gehouden en het was hem subiet te veel geworden. Nooit had hij een stuk gelezen dat er zo ver naast zat, liet hij kort daarna telefonisch weten.

Foto AFP Italy's Antonietta Di Martino competes during the women's high jump final at the 11th IAAF World Indoor Championships in Moscow 12 March 2006. Di Martino finished fourth of the competition, setting a personal best. AFP PHOTO ALEXANDER NEMENOV AFP

De betreffende AW-aflevering ging over het gebruik van al die vetleren turntoestellen zoals bok en paard en kast waarmee volwassen gymnastiekleraren kleine kinderen het leven zuur maken. Het zijn toestellen die al rond 1810 werden ontwikkeld door Duitsers van een bedenkelijke allooi. Die ging het om Körperausbildung, de verheffing van het Deutsche Volkstum en nog zowat. De meeste Duitsers knapten er zelf ook snel op af en al in 1820 is het turnen en het gebruik van die paarden en bokken radicaal verboden. Pas in 1842 werd de Turnsperre weer opgeheven.

Het nieuws was dat jaarlijks grote aantallen basisschoolscholieren gewond raken bij het gymnastieken. Ze lopen keihard tegen de toestellen op, vallen uit de ringen of komen na zo'n geforceerde koprol verkeerd terecht. Duizenden gewonden per jaar levert dat op, bleek uit een rapport van de stichting Consument en Veiligheid. In het voorbijgaan werd van AW-wege opgemerkt dat op basisscholen 'gymnastiekleraren' zouden werken, maar dat blijkt niet het geval. Het zijn welwillende amateurs die doen alsof.

Dit onthutsende nieuws, dat door de betrokken minister professioneel is genegeerd, was aanleiding om nog eens samen stil te staan bij een oud probleem: kan men na het springen van zo'n turntoestel, eenmaal los van de ondergrond, nog invloed uitoefenen op de plaats van neerkomen? Het antwoord is nee, het massamiddelpunt (zwaartepunt) volgt zonder mankeren de parabolische kromme die elk vallend voorwerp volgt. Wel is er invloed op de manier waarop men uiteindelijk de grond zal raken. Het vallend lichaam kan nog worden gebogen en zelfs kan het nog worden gedraaid, al twijfelde niemand minder dan prof.dr. M. Minnaert aan die mogelijkheid.

Minnaert ('De natuurkunde van 't vrije veld') was ervan overtuigd dat zelfs een geoefende gymnast of schoonspringer zijn lichaam niet aan het draaien zou krijgen als hij het al niet bij de afzet een draaisnelheid had gegeven. Later is onomstotelijk komen vast te staan dat het wel kan: de kat die zich tijdens zijn val opricht is het bekendste voorbeeld.

De bellende lezer vond het dit een wijd openstaande open deur, vergat zijn boosheid en kwam te spreken over de moderne hoogspringers en polsstokhoogspringers die zich in hun sprong zó weten te wentelen dat zijzelf over de lat komen maar dat hun massamiddelpunt er onderdoor reist. Een kras staaltje.

't Was totaal nieuw voor de AW-redactie maar in sportieve kring kijkt men er niet van op. Het soort sprong waarbij het fenomeen optreedt heet een Fosbury flop en de magere mevrouw hier op het plaatje maakt er zo een. De flop is al bijna veertig jaar in gebruik en betekende destijds een enorme sprong voorwaarts in het hoogspringen. Met dezelfde veerkrachtige afzet kwam de springer zomaar opeens veel hoger. Niet zonder de nodige acrobatiek: het valt bijna niet in woorden uit te leggen wat men allemaal met armen en benen moet doen om de juiste ruggelingse wenteling in te zetten.

De Fosbury flop laat zien dat het menselijk massamiddelpunt geen vaste plaats heeft in het lichaam maar ernaar believen zelfs ver buiten is te brengen. De onderzoeker die op handen en voeten gaat staan doet het op de makkelijkste manier. Wie zware halters in zijn handen houdt kan het massamiddelpunt (van mens en halters samen, natuurlijk) helemaal makkelijk verplaatsen. .De oude Grieken maakten van dit middel gebruik bij het Olympisch verspringen.

Het godsgeschenk dat Google heet toverde opeens, hoe valt niet meer te achterhalen, oude foto's op het scherm van acrobaten die al net zoveel zorg hadden over hun massamiddelpunt als de Fosbury-flopers. Hier in Holland heten ze koorddansers, maar in het Engels heet koorddansen 'tightrope walking' en de beoefenaar ervan is van de weeromstuit een een 'rope walker' of een funambulist.

Internet heeft prachtige foto's van de krankzinnige funambulist die in juni 1859 als eerste over een touw van 330 meter lang de Niagara watervallen overstak. Hij noemde zich Blondin maar heette in werkelijkheid Jean Francois Gravelet. Want van huis uit Frans, hoewel koordlopen bij uitstek een Duits specialisme schijnt te zijn geweest.

Blondin deed wel twintig minuten over zijn eerste tocht boven het woeste water van Amerika naar Canada maar dat was ook omdat hij halverwege even ging liggen. Later zou hij ook oversteken met een fiets en een kruiwagen en halverwege een ei bakken op een fornuis. Een tocht met zijn manager op zijn rug werd beiden bijna fataal.

Het touw waarover Blondin liep was drie duim dik en werd door een enorme hoeveelheid tuidraden (guys) op zijn plaats gehouden. Opmerkelijk is de 'balancing pole', de balanceerstok, die hij meestal droeg. Die was bijna twaalf meter lang en woog maar liefst 18 kilo. Op de meeste foto's houdt Blondin de stok ter hoogte van zijn kruis waardoor het gemeenschappelijk massamiddelpunt waarschijnlijk nauwelijks hoger of lager was dan zonder stok.

Daarin schuilt een klein raadsel want afgezien van het tightrope walking bestaat er ook nog zoiets als 'tightwire walking': het lopen over een strak gespannen stalen kabel. Tightwire walking doe je in een circus en de wire walker draagt daarbij traditioneel een parasolletje. Binnen is voor zo'n enorme stok geen ruimte, buiten zou een parasol makkelijk door de wind kunnen worden meegenomen. Dat zal wel de verklaring zijn.

Er zit een groot verschil in de werking van beide hulpmiddelen. De balanceerstok houdt het zwaartepunt op zijn plaats en verhoogt het traagheidsmoment van de combinatie man en stok. Het wankelen wordt vertraagd en kan makkelijk worden gecorrigeerd. De omhooggehouden parasol verhoogt het zwaartepunt en verandert bijna niets aan het traagheidsmoment. Je vraagt je af wat het überhaupt doet.

Lezer, lees zelf op internet na hoe dramatisch het is afgelopen met Karl Wallenda en zijn familie die in 1962 met zeven man tegelijk hoog boven de circuspiste in de vorm van een omgekeerde piramide een staalkabel overstaken tot Karl 'Ich kann nicht mehr halten' riep. Geen parasol, geen balanceerstok.

    • Karel Knip