Russisch nasjizm is de staat als meedogenloze ondernemer terugval in de barbarij -

privé-bedrijven worden genationaliseerd, rechters zijn niet onafhankelijk, journalisten wordt de mond gesnoerd, politieke gevangenen zijn terug. Rusland vormt zichzelf willens en wetens tot een ondemocratische, onbeschaafde staat die alles beheerst. Burgers kunnen alleen maar protesteren door niet mee te doen.

Het Rusland van nu is een ander land dan het Rusland van nog maar zes jaar geleden. Indertijd was het land ontregeld, in beroering en verarmd. Maar het was vrij. Het huidige Rusland is anders: rijker, en niet vrij.

Over de herkomst van die rijkdom valt te twisten. Maar hij ís er, dat staat vast. Wij kunnen proberen te achterhalen hoe, wanneer en waardoor de vrijheid is verdwenen. Er valt over te praten of het een geheim plan was of de logica van de gebeurtenissen, ideologisch erfgoed of druk uit het buitenland, oude gewoontes of nieuwe mogelijkheden.

Maar één ding staat als een paal boven water: wij staan niet meer op de tweesprong waar een historische keuze mogelijk is. De keuze is gemaakt. Wij leven nu in een ander land.

Een nieuw type staat heeft gestalte gekregen en wortel geschoten. De staat is een onderneming geworden. Wat houdt dat in?

Door veranderingen in de wetgeving en door inperking van politieke activiteiten zijn de burgeraandelen in wat je de publieke onderneming 'Russische Staat' zou kunnen noemen, gedevalueerd. De onderneming is veranderd in een particulier bedrijf, waarover de theoretische eigenaren - de Russische burgers - geen zeggenschap meer hebben.

Ondernemingen die eigendom zijn van de staat, zijn de aanvalswapens van de ondernemingsstaat geworden. Na zich het grondbeginsel van het staatsondernemerschap - 'privatiseer winst, nationaliseer verlies' - eigen te hebben gemaakt, hebben zij op grote schaal ingegrepen in de particuliere sector. Tot de slachtoffers van deze bedrijfsexpansie behoren Yuganskneftegaz (Productiedivisie van olieconcern Yukon), Sibneft (Siberische olie), Silovye Mashiny (power engineering), Kamov (legerhelikopters), OMZ (mijnuitrusting en -industrie), AvtoVAZ (auto's, o.m. Lada) en Eastline (luchthavens).

Bedrijven die nog in particuliere handen zijn, gaan steeds meer lijken op hun tegenhangers in staatsbezit. Aan ieder verzoek van de staat - hetzij een schenking aan een 'noodzakelijk' project dan wel de verkoop van het bedrijf zelf aan de 'juiste' kopers - wordt voldaan. Weigeren is geen optie. Iedereen weet hoe het Yukos is vergaan.

Een tweede grondbeginsel van het nieuwe economische model is selectiviteit. Het ene bedrijf krijgt de hoogst mogelijke - en soms onmogelijke - belastingaanslag voorgeschoteld; het andere krijgt exclusieve vrijstellingen. In het ene geval wordt de verkoop van aandelen aan buitenlanders verboden, in het andere wordt die juist uit alle macht door de staat gesteund - en gefinancierd op een manier die alle wettelijke beperkingen te buiten gaat. De ene keer mogen buitenlanders 'wegens de staatsveiligheid' niet voor een Russisch bedrijf werken, de andere keer worden zij gretig binnengehaald. De ene groep kopers betaalt de ene prijs, de andere groep betaalt vijfmaal zoveel.

Niet alleen de economische vrijheid is uit Rusland verdwenen, ook de politieke vrijheid is weg. Er zijn weer politieke gevangenen. De internationale organisatie Freedom House, die de politieke en civiele vrijheden in 150 landen in de gaten houdt, meldde in 2005 een kwalitatieve verschuiving: wat politieke rechten betreft, staat Rusland 168ste op een lijst van 192 landen, aldus Freedom House. Op de corruptielijst van Transparancy International staat Rusland 126ste op een lijst van 159. Op de lijsten van het World Economic staat Rusland 88ste van 108 landen als het gaat om bescherming van eigendomsrechten en 84ste van 102 landen als het gaat om onafhankelijkheid van de rechterlijke macht.

Op de G8-top in Sint Petersburg staat ook energieveiligheid op de agenda. De Russische autoriteiten hebben al laten zien wat zij daaronder verstaan. In plaats van liberalisering en privatisering van energie kiezen ze voor de nationalisatie van particuliere bedrijven, versterken van de staatscontrole op het stroom- en oliepijpnetwerk. Wie denkt er echt dat de Russische autoriteiten bereid zijn tot radicale veranderingen? Zullen ze stoppen met hun vernietiging van de burgerlijke samenleving? De antidemocratische wetten terugdraaien die de afgelopen jaren zijn aangenomen? Vrije en eerlijke campagnes en verkiezingen toestaan in 2007 en 2008? De controle opgeven over justitie en de media? Ontslagen journalisten weer laten werken? Stoppen met interventies in bedrijven? In beslag genomen eigendommen en boetes teruggeven aan bedrijven en particulieren? Onderzoek beginnen naar ambtenaren, rechters en openbare aanklagers die illegale besluiten hebben genomen?

Het 'ondernemingswezen' speelt ook een hoofdrol in het maatschappelijk middenveld. Doordat het gewone politieke leven is stilgelegd, zijn de sociale structuren die de politieke belangen van de bevolking identificeren, formuleren en beschermen, afgeschaft. In plaats daarvan wordt de samenleving ingedeeld op grond van andere belangen - naar beroep, naar religie, naar regio.

Wat de bedrijfsmatige ideologie inhoudt is niet meteen duidelijk. Ze maakt geen communistische, liberale, socialistische, nationalistische of imperialistische indruk. Maar ze bestaat wel degelijk: het is een ideologie van nasjizm - 'ons-isme'. Het is een ideologie die neerkomt op het verschaffen van privileges, subsidies, kredieten, volmachten en gezag aan de nasji, de 'onzen'.

Ze deelt allerlei inkomstenbronnen uit staats- en nationaal bezit uit aan leden - huidige en toekomstige - van de onderneming. Het 'ons-isme' is een ideologie die opkomt voor de 'onzen', niet omdat ze gelijk hebben, maar omdat ze de 'onzen' zijn. Het is een ideologie van agressie jegens anderen. Het is een terugval in de barbarij.

Het 'ons-isme' kent geen nationale of etnische grenzen. De voormalige kanselier van een ander land wordt tot lid van de onderneming benoemd en wordt 'onze man in Europa'. Intussen blijkt een Russische ondernemer die een bedrijf heeft opgebouwd dat de schatkist miljarden heeft opgeleverd, een van de 'anderen' te zijn, en wordt verbannen naar diep in Siberië.

Het volle gewicht van de Russische staat wordt aangewend ten behoeve van 'onze' leden van de onderneming, wat kan betekenen dat de doorvoer van aardolie uit Kazachstan naar Litouwen wordt geweigerd, dat in Moldova de stroom wordt afgesloten en dat er een 'gasoorlog' wordt gevoerd tegen Oekraïne. Het Russisch imperialisme heeft een uitgesproken bedrijfsmatig karakter gekregen.

Het hele idee van het nieuwe model is dat alle middelen aan de 'onzen' worden toebedeeld. De rechtsorde is er alleen voor beschaafde landen. Goed ondernemerschap is alleen iets voor landen die de ontwikkelde wereld willen inhalen. Goede betrekkingen met buurlanden zijn uitsluitend nodig als Rusland belang heeft bij langetermijnontwikkeling. Het bedrijf heeft andere doelstellingen.

Wat is daar verkeerd aan? Waarom is het zo vreselijk als staatsondernemingen de drijvende kracht worden achter de economie? Als privé-ondernemingen doen wat de regering wenst? Als de autoriteiten de sector buiten de markt sterk uitbreiden, de machtsmiddelen van de staat vergroten en om 'strategische' redenen beperkingen opleggen? Als het staatskapitalisme een markteconomie verdrijft? Als het primaat van de wet, en de gelijkheid voor de wet, afwezig zijn, en ongelijkheid en discriminatie triomferen?

Bestaat dit model alleen in Rusland?

Is het werkelijk niet levensvatbaar?

Jawel, er zijn meer van dit soort landen. Libië en Venezuela, Angola en Tsjaad, Iran en Saoedi-Arabië, Syrië en Irak. Daar hoort Rusland nu bij.

O zeker, dit politiek-economische model kan het een hele tijd uithouden. In sommige OPEC-landen bestaat het al meer dan dertig jaar; in Venezuela al een halve eeuw. Het kan zelfs overleven zonder hoge energieprijzen. Cuba en Zuid-Korea hebben nog veel indrukwekkender modellen, en die zitten helemaal zonder energiebronnen. Vroeger had je ook het politieke, economische en sociale model van de Sovjet-Unie.

Historisch gezien is het nieuwe Russische model dus niet zoveel bijzonders. Dit land en dit volk kunnen heel wat hebben. Het huidige model kan het lang uitzingen.

Maar bedenk wel: wie op dit moment, aan het begin van de eenentwintigste eeuw, voor dit model kiest, kiest bewust voor het derdewereldmodel; of, om precies te zijn, voor het model van een heel bepaalde groep in de derde wereld, waarvan nauwkeurig bekend is wat de vooruitzichten op de lange termijn zijn, al krijg je nog zoveel geld binnen uit aardolie, al beheer je nog zoveel pijpleidingen in eigen land en elders, en al vertel je op de televisie nog zoveel sprookjes.

Het huidige politiek-economische ontwikkelingsmodel van Rusland is historisch gezien een doodlopende weg. Geen land dat deze weg is ingeslagen, is rijker of sterker geworden of heeft zich verder ontwikkeld. Dat zal Rusland ook niet lukken. Het zal verder achterop raken. En de Russische burger wordt, zoals altijd, het kind van de rekening.

Het kan natuurlijk anders, maar dan waarschijnlijk toch niet met instemming van de autoriteiten. Je kunt het bedrijf met geen mogelijkheid overtuigen, want het kent alle argumenten. Zijn keuze is een bewuste keuze, gedaan in het volle besef van de consequenties.

In een democratie is politieke verandering gekoppeld aan een wisseling van bestuurders, die regelmatig en met een minimum aan maatschappelijke schade plaatsvindt. Ook zonder democratie kan er van bestuurders worden gewisseld. Dat gebeurt tóch wel, maar bij beperkte vrijheid gebeurt het in de vorm van 'zachte' revoluties, zoals de 'fluwelen' revolutie in Tsjechoslowakije in 1989 of de 'oranje' revolutie in Oekraïne in 2004. De maatschappelijke prijs van zulke veranderingen is veel hoger dan bij het democratische proces.

Gezien de maatregelen die de onderneming heeft genomen om een 'gekleurde' revolutie te voorkomen, zal deze waarschijnlijk niet op korte termijn plaatsvinden. Maar zelfs zij ontkent niet dat een machtswisseling onvermijdelijk is. Vroeg of laat zal het ervan komen, en wanneer het zover is, zal het misschien geen 'fluwelen' revolutie zijn. In dat geval zal het land een onvergelijkelijk veel hogere prijs betalen.

Politieke strijd in een ondemocratisch land kan uitlopen op dwangarbeid. Geen daden zonder woorden, en de voornaamste massamedia zijn in de greep van de onderneming. Maar wij kunnen om te beginnen doen wat de autoriteiten in de vijftien jaar sedert het einde van de Sovjet-Unie niet voor elkaar hebben gekregen: de burger losmaken van de staat. Je kunt je eigen afscheiding van de staat beginnen door middel van een non-participatiecampagne. Op die manier is het mogelijk om van onderaf te werken aan het herstel van de burgerlijke, politieke en economische vrijheden - vrijheden die de Russische bevolking in 1905, in 1917 en nogmaals in 1991 zijn aangeboden, maar die toen zijn vergooid.

Als dat ons lukt, krijgen wij misschien een nieuw Rusland - vrij, open en verdraagzaam. Een dynamisch, ontwikkeld en stabiel land, dat op eigen benen staat en dat werkelijk door zijn buren wordt gerespecteerd. Een land met een toekomst. Een ander land.

Andrei Illarionov is in december uit protest tegen het regeringsbeleid afgetreden als economisch adviseur van president Vladimir Poetin.

Een langere versie van dit artikel verscheen eerder in de Russische krant 'Kommersant'.