Ontorens

Ook in architectuur wordt originaliteit hogelijk op prijs gesteld. Daarom valt het des te meer op als gebouwen op elkaar lijken. De tweede van een serie. Vandaag: het CCTV-gebouw in Peking van Rem Koolhaas.

Rem Koolhaas is een meester van de one-liners. Ook bij het ontwerp van zijn bureau Office for Metropolitan Architecture voor het nieuwe hoofdkwartier van de Chinese staatstelevisie in Peking, het CCTV-gebouw, verzon hij een goede kreet. 'Kill the skyscraper - dood de wolkenkrabber', is de titel van het stukje dat in het boek Content voorafgaat aan de presentatie van het CCTV-gebouw. Volgens Koolhaas is de wolkenkrabber een achterhaald, banaal gebouwtype, waarin sinds de voltooiing van de Twin Towers ruim dertig jaar geleden 'geen enkele nieuwe gedachte of ambitie' is geïnvesteerd. Bij het stukje 'Kill the Skyscraper' stond een plaatje van een wolkenkrabber waarin een gigantisch mes was gestoken. Een stroom bloed liep langs de gevel.

'Kill the Skyscraper' diende natuurlijk om de vorm van het CCTV-kantoor te rechtvaardigen. Dit gebouw, dat in 2008 moet zijn voltooid, is een 'ontoren', die bestaat uit twee scheve verticale bouwdelen die onder en boven met elkaar zijn verbonden door horizontale, haakvormige stukken. In het midden zit een gat dat volgens grapjassen groot genoeg is om een Jumbo Jet vol vliegtuigkapers door te laten.

Natuurlijk is aan Koolhaas' oproep om de wolkenkrabber te vermoorden geen gehoor gegeven. Over de hele wereld, en dan vooral in Azië, worden nog altijd honderden wolkenkrabbers gebouwd. Maar de suggestie van Koolhaas' toelichting dat de CCTV-ontoren een radicale breuk was met de traditionele wolkenkrabber, werkte wel. De meeste commentatoren zagen in het lusgebouw in Peking een revolutionaire benadering van hoogbouw. Slechts een eigenwijze enkeling, zoals de hoofdredacteur van het tijdschrift Bouw Hans Mulder, wees op de Amsterdam Arch, een eerder, nooit uitgevoerd ontwerp van Pi de Bruijn voor een kantoorgebouw aan de Zuidas in Amsterdam.

De Bruijns poortgebouw in Amsterdam heeft inderdaad veel weg van het CCTV-gebouw, al ontbreekt in de Amsterdam Arch de verbinding tussen de verschillende bouwdelen op de begane grond. Maar nog treffender is de gelijkenis tussen Koolhaas' ontoren en het ontwerp van de Amerikaanse architect Peter Eisenman voor het Max Reinhardt Haus in Berlijn uit 1992. Het Max Reinhardt Haus moest, midden in Berlijn, een kolossale lus worden, opgebouwd uit scheve drie- en vierhoekige vlakken. Vierendertig verdiepingen had Eisenman in gedachten, zo'n 120 meter. Koolhaas' CCTV-hoofdkwartier wordt met zijn 52 verdiepingen bijna twee keer zo hoog, en krijgt een minder complexe gevel dan Eisenmans Berlijnse ontwerp. Maar de basisvorm, de lus, is dezelfde.

Dat de gebouwen zo op elkaar lijken, komt doordat ze zijn gebaseerd op dezelfde wiskundige figuur, de band van Möbius. Deze band, genoemd naar de Duitse wiskundige en astronoom August Ferdinand Möbius (1790-1868), is een zogenoemd eenzijdig oppervlak, een figuur zonder binnen- en buitenkant die wordt verkregen door de twee uiteinden van een lint aan elkaar te plakken, terwijl een van de uiteinden een halve slag wordt gedraaid. In de jaren negentig waren verschillende architecten geïntrigeerd door de band van Möbius. De Nederlandse architect Ben van Berkel ontwierp in 1998 bijvoorbeeld het Möbius House, een villa in het Gooi die was gebaseerd op de ontdekking van Möbius.

    • Bernard Hulsman