'Mozart laat ruimte aan de film'

Zonder het zelf te weten is Mozart ook componist geworden van de muziek voor zo'n 300 films. 'De muziek maakt ons, kijkers, bewust van wat er in de personages omgaat.'

Wim van Tuyl Foto Roger Cremers Nederland, Amsterdam, 13-04-2006 Wim van Tuyl Mozartspecialist en pianist van het Filmmuseum in Amsterdam. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Tik zijn naam in op de Movie Database (IMDB.com) en zie: W.A. Mozart is de componist van muziek voor ruim driehonderd films. Maar wat gebeurt er precies met Mozarts muziek als die wordt gebruikt in de context van een film?

Wim van Tuyl, verbonden aan het Amsterdamse Filmmuseum als pianist voor het live begeleiden van stomme films, heeft over die vraag grondig nagedacht, want 'zomaar wat leuke fragmentjes bij elkaar zoeken kan iedereen'. Hij wijdt er zondag in het Haagse Filmhuis een lezing aan. Aansluitend worden ruim anderhalf uur fragmenten getoond uit films waarin Mozart als filmcomponist aan het werk te horen is.

Van Tuyl, zelf een Mozartliefhebber van het uiterlijk koele, innerlijk vlammende type, had niet verwacht dat juist Mozarts muziek zo vaak in films is gebruikt, vertelt hij. 'Ik dacht eerder aan Mahler of Wagner. Maar als je erover nadenkt, snijdt het hout dat juist Mozart zo populair is onder filmmakers. Zijn muziek is helder, evenwichtig en breed inzetbaar. Dat is bij een romanticus als Schumann niet zo; die muziek is veel te uitgesproken in de getoonzette gevoelens. Beethoven is weer te absoluut, Haydn té klassiek. Maar Mozart laat ruimte voor de film zelf. Zijn muziek dekt alle aspecten van het leven en toont humor en emotie, maar blijft daar niet in hangen.'

Een gemene deler tussen de films met Mozart-muziek is er niet, al viel het Van Tuyl op dat de meeste goede films met Mozarts muziek werden gemaakt in de jaren zestig en zeventig. Maar in de manier waarop Mozarts muziek is gebruikt, verschillen de films enorm. 'Neem Elvira Madigan (1967). Door die film werd het Pianoconcert nr. 21 zo beroemd dat stills uit de film de platenhoezen gingen sieren. Maar als je hoort hoe de muziek wordt gebruikt Het hoofdthemaatje keert op een kitscherige manier steeds weer terug. Onvergelijkbaar met het raffinement van een filmmaker als John Schlesinger, bij wie fragmenten uit Mozarts opera Così fan tutte in zijn film Sunday Bloody Sunday heel subtiel, gelaagd wordt ingezet. De opera gaat over relaties, de film ook. De muziek maakt ons, kijkers, bewust van wat er in de personages omgaat. Zo wordt Mozart échte filmmuziek.'

De complexiteit van het onderwerp moet je niet onderschatten, benadrukt Van Tuyl. 'Filmmuziek begon met het vrij letterlijk illustreren van stomme films. Valt er iemand? Roetsj, dan speel je een dalende toonladder. Komt de maan op? Beethovens Mondscheinsonate. Maar je kunt muziek ook minder letterlijk inzetten; meer als schets van gevoelens, een sfeer, een tijd.'

Van Tuyl heeft zijn Mozart-filmfragmenten uitgezocht op de variëteit. 'Mozarts Requiem bijvoorbeeld, is vaak en zeer verschillend gebruikt. In Godards Passion klinkt de muziek gedemonteerd - aansluitend bij de avant-gardistische opzet van de film zelf.

'In Pasolini's Teorema is Mozarts Requiem een illustratie van de spirituele strijd van mensen, in Kubricks Eyes Wide Shut de begeleiding van een orgiescène.

'Maar mijn favoriete Mozart-scène komt uit Sidney Pollacks Out of Africa, als Denys Finch Hatton (Robert Redford) de apen laat kennismaken met Mozarts Sinfonia Concertante. Het is hun eerste kennismaking met de mens en met muziek. En wat doen ze? Ze rennen weg.'

Mozart, filmcomponist? Een lezing met aansluitend filmfragmenten door Wim van Tuyl in Filmhuis Den Haag, zondag 23 april om 15 uur. Duur: ca. 2,5 uur. Res.: (070) 3656030.