De stem van de allochtone kiezer brengt... ...een nieuwe God in de PvdA

Islamitische kiezers stemden bij de gemeenteraads-verkiezingen massaal op de PvdA. Maar staat hun geloof niet op gespannen voet met de sociaal-democratie? 'Het is jammer dat er bij liberale moslims altijd één ding is waar je niet aan kunt komen: de koran.'

Etalage van een groentewinkel in de Rotterdamse wijk Feijenoord een paar dagen voor de gemeenteraadsverkiezingen van maart 2006 Foto Peter Hilz/Hollandse Hoogte Nederland, Rotterdam, 02 maart 2006 gemeenteraadsverkiezingen deelradenverkiezingen verkiezingsposter op etalage snackbar politieke partijen PvdA / Partij van de Arbeid Hollandse Hoogte

Thanasis Apostolou, oud-Tweede-Kamerlid voor de PvdA, vindt het mooi nieuws dat allochtonen bij de gemeenteraadsverkiezingen massaal op zijn partij stemden. En ook nog vaak op allochtone kandidaten. 'Dat kan iets geweldig bevrijdends betekenen', zegt hij door de telefoon vanuit Griekenland, waar hij vandaan komt. 'Immigranten kunnen Nederlanders helpen om op een andere manier naar problemen te kijken.' Een voorbeeld? 'Nederlanders hebben een duidelijke voorkeur voor het joodse volk. Turken en vooral Marokkanen voelen zich verbonden met de Palestijnen. In mijn ogen is het goed als ze dat naar voren brengen. Dat kan evenwicht brengen.'

Apostolou, theoloog, kwam in 1972 naar Nederland. Hij was voorzitter van de commissie Etnische groepen van de PvdA en cursusleider bij 'Kerk en Wereld' in Driebergen. In 1989 werd hij Kamerlid, onder meer omdat hij immigrant was. 'Dat was de titel waarop ik binnenkwam.'

Hij vond het een eer om Kamerlid te zijn. 'Ik had dat niet kunnen dromen toen ik in Nederland kwam.' Maar het was ook moeilijk. Zijn collega's in de fractie snapten niet dat hij tegen de euthanasiewet stemde. Hij was ook de enige in de PvdA-fractie die in 1999 tegen de Navo-bombardementen op Joegoslavië was. En hij stemde tegen het homohuwelijk. Apostolou: 'Mensen dachten dat dat kwam door mijn geloof. Dat speelde een rol, maar mijn overwegingen waren vooral staatsrechtelijk. Ik vond: waarom zou de staat zich bemoeien met de persoonlijke voorkeur van mensen?' En Apostolou vond dat door het homohuwelijk de positie van het gezin werd verzwakt. 'Mensen verlangen naar een natuurlijke afstamming. Je hebt er als overheid belang bij dat mensen in een natuurlijk proces functioneren.'

Het is 'logisch', zegt Apostolou, dat moslims die nu PvdA-politicus willen worden, ook zulke overwegingen hebben. 'Mensen hebben hun voorkeuren en achtergronden en dat is een basis voor keuzes die ze maken in de politiek. Bij de PvdA is daar ruimte voor. De sociaal-democratie is een beweging waarin veel verschillende mensen zich kunnen vinden.'

Apostolou hoorde zelf bij de religieus-socialisten van predikant Willem Banning, medeoprichter van de PvdA in 1946. Volgens Banning was die oprichting - een fusie van de Sociaal-Democratische Arbeiderspartij, de Vrijzinnig-Democratische Bond en de Christelijk-Democratische Unie - een 'doorbraak', omdat eruit bleek dat politiek ook religieus geïnspireerd kon zijn.

Apostolou is benieuwd, zegt hij, naar de woorden die moslims zullen gebruiken om hun verbondenheid met de sociaal-democratie te laten zien. 'Vanuit een christelijke achtergrond was dat makkelijk, omdat het woordgebruik overeen kwam: opoffering, naastenliefde, samen delen. Die woorden passen ook in de joodse traditie.'

De Wetenschappelijke Raad voor het Regeringsbeleid (WRR) vindt dat het tijd wordt dat moslims ook aan politiek gaan doen, het liefst door een eigen partij op te richten. Nederland, schreef de WRR vorige week in het rapport Dynamiek in islamitisch activisme, moet gaan inzien dat door de komst van migranten 'ook andere manieren van kijken naar de wereld zijn geïntroduceerd in de samenleving'.

De islamitische kiezers kijken volgens de WRR anders naar het conflict in het Midden Oosten dan autochtone kiezers, ze denken anders over deelname aan militaire missies in Afghanistan en Irak en over de steun aan 'autocratische regimes'. De WRR schrijft ook: 'Het spreekt vanzelf dat die manieren van kijken vroeger of later een politieke vertaling kunnen krijgen'.

Maar de islamitische kiezers hebben zich op 7 maart al in de Nederlandse politiek gemengd. Niet door hun eigen partijen op te richten - er kwam een islamitische partij met één zetel in de Haagse gemeenteraad - maar door massaal de PvdA te steunen. Uit onderzoek na de raadsverkiezingen in vier grote steden bleek dat meer dan 80 procent van de allochtonen hier op de PvdA had gestemd. Vooral in de deelraden van de steden kregen allochtonen door voorkeurstemmen opvallend veel raadszetels. De meeste van die raadsleden zijn van Turkse of Marokkaanse komaf. De overgrote meerderheid van deze groep is islamitisch.

PvdA-leider Wouter Bos zei net na de verkiezingen in het Parool dat zijn partij voor de tweede keer in haar bestaan 'een doorbraakpartij' zou kunnen worden. 'Bij de oprichting in 1946 bood de partij onderdak aan stromingen die elkaar tot dan toe uitsloten. Nu zien we dat allochtonen, zeker ook moslims, zich verenigen met mensen met een andere etnische en religieuze achtergrond.'

Herman Noordegraaf, theoloog aan de universiteit van Leiden, weet wat Bos bedoelde met die 'tweede doorbraak'. Hij vergeleek niet - zoals later werd gezegd - de emancipatie van de allochtone kiezers van nu met die van de arbeiders in 1946. 'De verwijzing was religieus. Bos legde een verband tussen de opkomst van de christenen in de PvdA, net na de oorlog, met die van de moslim-kiezers nu. Bos ziet daar een overeenkomst in.'

Noordegraaf is voorzitter van het Trefpunt voor socialisme en levensovertuiging, een netwerk van zo'n veertig PvdA'ers met een christelijke, islamitische of anderszins levensbeschouwelijke achtergrond. De vereniging komt voort uit de eerste doorbraakbeweging van dominee Banning. Bos hoorde daar, als pas afgestudeerde, ook bij. Hij schreef columns voor de nieuwsbrief van de vereniging, Tijd en Taak.

Onder Bos, zegt Noordegraaf, kunnen religie en levensbeschouwing weer belangrijk worden in de PvdA. Hij is blij dat in het Beginselmanifest van vorig jaar religie voor het eerst sinds tientallen jaren weer wordt genoemd. 'In die van 1947 staan talloze verwijzingen naar het geloof als maatschappelijke inspiratiebron. In 1959 ook nog. In 1977 is elke verwijzing verdwenen.' Volgens Noordegraaf blijkt daaruit dat het geloof als inspiratiebron voor sociaal-democratisch denken op de achtergrond is geraakt. 'In de jaren zestig en zeventig kwam in de partij een generatie aan de macht die weinig van religie moest hebben.' Pas nu, onder Bos, ziet Noordegraaf een kentering. In het laatste Beginselmanifest is, op uitdrukkelijke wens van het trefpunt, de zin opgenomen dat 'sociaal-democratische idealen mensen met de meest uiteenlopende achtergronden en levensovertuiging al meer dan een eeuw [inspireren]'. Noordegraaf verwacht dat het onbegrip waar Apostolou in de jaren tachtig en negentig mee te maken kreeg, nu minder vaak zal voorkomen.

Paul Kalma, directeur van het wetenschappelijk instituut van de PvdA, vindt ook dat de sociaal-democratie religieuze inspiratie nodig heeft. Hij noemt een onderzoek van het Reformatorisch Dagblad waaruit zou blijken dat de PvdA de meest ongelovige partij is. 'Op het moment dat je massaal steun van allochtonen krijgt, verandert dat. Gemiddeld is het aantal gelovigen in die groep groter.' Daardoor zullen er 'meerdere Apostolous' in de partij komen, zegt Kalma. 'Dat zal lastige, maar ook mooie discussies opleveren. Over euthanasie bijvoorbeeld, of orgaandonatie.'

Maar het is vooral belangrijk, vindt Kalma, dat de PvdA aan die nieuwe groep zal moeten uitleggen wat sociaal-democratie precies is. 'De PvdA is te veel een beleidspartij geworden. De geschiedenis en de traditie van de partij, de wortels van de sociaal-democratie, krijgen te weinig nadruk.' Daardoor word je als partij footloose, zegt Kalma. 'Je buigt te makkelijk mee.'

Kalma vindt het mooi van Wouter Bos dat hij waarschuwt voor het ontstaan van een onderklasse in Nederland. Maar als je de middenklasse ervan wilt overtuigen dat mensen solidair moeten zijn, is het volgens Kalma niet genoeg als je uitlegt dat iedereen er belang bij heeft om die onderklasse niet te laten ontstaan. Je zult uit bronnen moeten putten, zegt Kalma, om overtuigingskracht te hebben. Om een moreel appèl op mensen te kunnen doen. 'Het geloof behoort tot die bronnen. Als je weet dat voor migranten méér dan voor autochtonen het geloof een rol speelt, kan dat inspiratie geven voor de solidariteitsidee.'

Kalma wil niet doen alsof het alleen maar goed en mooi is dat allochtonen bij de PvdA willen horen. 'Je zult de discussie met hen soms hard moeten voeren. We zullen worden gedwongen om opvattingen waarvan we dachten dat ze het gewonnen hadden, opnieuw krachtig te formuleren.' Over homoseksualiteit, over de gelijkheid van mannen en vrouwen. Kalma: 'We moeten ons bewust zijn van de risico's. Opvattingen zullen botsen, ze zullen soms onverzoenlijk blijken te zijn. Maar we moeten het debat aangaan. Dan zal ook blijken of onze liberale traditie vast genoeg is.'

Kalma is daar optimistisch over. 'Mijn basic feeling is dat onze opvattingen stevig genoeg zijn.'

Dominic Schrijer, dagelijks bestuurder voor de PvdA in de Rotterdamse deelgemeente Charlois, staat in zijn partij bekend als iemand die harde - volgens hemzelf 'duidelijke' - uitspraken kan doen over allochtonen. Hij kwam in 2003 met het idee van een limiet voor 'kansarme nieuwkomers' in probleemwijken.

Schrijer maakt zich geen zorgen over de opvattingen van de allochtonen die zijn partij nu massaal steunen. Als je bij links-Nederland hoort, zegt hij, is het 'overduidelijk' dat je bijvoorbeeld vindt dat homoseksualiteit géén ziekte is. Volgens Schrijer zijn onderwerpen als homoseksualiteit of Israël geen taboe in de partij. Ze zijn gewoon géén onderwerp. Schrijer ziet in Rotterdam-Zuid dat allochtonen graag bij de Nederlandse middenklasse willen horen en dat ze de waarden van die klasse delen: 'De bling bling van Jan Ali Mohamed Modaal.' De meeste allochtonen die Schrijer kent, 'schipperen' met de traditionele opvattingen van hun bevolkingsgroep. 'Net als katholieken: naar buiten toe doen ze mee. Verder gaan ze hun eigen gang.'

Schrijer praat niet graag over allochtonen als groep, zegt hij, en hun ideeën vindt hij alleen interessant als ze duiden op achterstand. 'Of die achterstand dan komt door MTV of de islam, maakt mij niet uit. Het verheffingsideaal van de onderklasse, daar kunnen we nog jaren mee vooruit.' Natuurlijk, zegt Schrijer ook, loop je wel eens aan tegen mensen die zeggen: he, ho, dat staat in de koran. Dan zeggen wij: ja, maar dat is niet goed.'

Aan het eind van het gesprek bedenkt Schrijer toch een probleem dat te maken heeft met allochtonen en politiek: homo pesten. 'Dat neemt toe en ik hoor vanuit de samenleving dat de politiek dat niet serieus genoeg neemt.' Hij denkt dat het 'deels religieus bepaald' is, en ja, het zijn vaak Marokkanen die het doen. 'Veel sociaal-democraten denken: die discussie's over homo's hebben we nu wel gehad. Maar ik vind dat we het erover moeten hebben. Homoseksualiteit kan. Punt.'

Wouter Bos zei in het Parool dat er 'vast' ongelukken zouden gebeuren met nieuwe allochtone raadsleden. De reacties in de partij waren hevig, vooral van allochtonen zelf. Over de nuance van Bos - er waren ook ongelukken gebeurd met autochtone raadsleden - ging het bijna niet.

Dick Pels, socioloog, publicist en oprichter van de linkse denktank Waterland, denkt dat er 'niet zoveel aan de hand is' met de PvdA en de allochtonen. 'Het eerste ongelukje na de verkiezingen gebeurde bij de SP in Den Helder, met autochtone raadsleden (er kwam ruzie, de fractie ging uit elkaar, red.). Dat relativeert het alweer.' Pels vindt ook dat nagegaan zou moeten worden wat de achtergrond is van de allochtonen die op de PvdA stemden, en wat hun overwegingen waren om dat te doen. Maar als een grote groep islamitisch is, zal de partij volgens Pels een 'input' krijgen die 'zich moeilijk verhoudt' tot de ideeën van Wouter Bos.

Ook Pels vindt dat het gemeenschapsdenken van de orthodoxe islam past bij de religieus-socialisten van Willem Banning. Maar volgens Pels hoort Bos bij de vrijzinnige stroming in de PvdA. 'Je ziet hoe bang Bos is om met de SP samen te werken, die dat gemeenschapsgerichte denken ook heeft. Bos is bang om terecht te komen in dat ouderwetse socialisme.'

Pels maakt zich soms zorgen, zegt hij, omdat 'het seculiere geluid' in de migrantengemeenschap ontbreekt. De Amsterdamse wethouder Ahmed Aboutaleb zei een paar weken in de Volkskrant dat er 'heel strenge dingen' in de koran staan, 'maar als je één zinnetje doorleest, staat er ook dat God barmhartig is'. Pels zegt: 'Ik gun Aboutaleb zijn interpretatie van harte. Ik ben het ook eens met wat hij bedoelt, maar ik lees het niet in de koran. De koran zegt wél honderd keer dat ongelovigen een pijnlijke, vernederende of geweldige bestraffing wacht. Er staan dingen als: 'Grijpt de ongelovigen en doodt hen waar jullie hen vinden'.' Dat ondermijnt de democratie, zegt Pels. 'En Aboutaleb weet dat. In een democratie bestaat geen heilig boek. Want in een democratie bestaat geen waarheid. In een democratie staat de waarheid altijd ter discussie.'

Het is jammer, zegt Pels, dat er bij liberale moslims altijd één ding is waar je niet aan kunt komen: de koran. 'Ik zou willen dat ze hetzelfde zeggen, maar dan meer afstand nemen van de koran.' De religiekritiek zou volgens Pels opnieuw uitgevonden moeten worden. 'Die is nu gekaapt door rechts. Door de Hirsi Ali's en de Cliteurs.'

Zeki Arslan is allochtoon (Turks) en seculier. Hij is onderwijskundige bij Forum, een instituut voor multiculturele ontwikkeling, maar spreekt op persoonlijke titel. Jaren geleden was hij lid van de PvdA, nu van GroenLinks. In 2003 praatte Arslan met het trefpunt van Herman Noordegraaf, tijdens het project 'De Nieuwe Doorbraak'. Met dit project wil het netwerk de PvdA veranderen in een partij waar 'moslims ook als moslims worden aanvaard'. Arslan zei: 'De islam is een politiek instrument van orthodoxen geworden.' De PvdA moest volgens hem 'niet de oren laten hangen naar de orthodoxe islam, want dan moeten ze de kernwaarden van de sociaal-democratie verloochenen.'

Arslan zegt dat hij in de maanden vóór de verkiezingen al merkte wat er zou gebeuren. In politieke cafés en verkiezingsbijeenkomsten zaten de zalen vol met Turken en Marokkanen. 'Er zat een bondgenootschap aan te komen met de PvdA. Elke keer hoorde je ze praten over Joop den Uyl als hun grote voorbeeld.'

Wat er nu in de PvdA gebeurt, zegt Arslan, gebeurde in andere Europese landen al veel eerder. 'In Frankrijk bijvoorbeeld zijn allochtonen in de politiek al veel georganiseerder. Daar weten ze dat de gevestigde partijen hun belangen kunnen behartigen.'

Arslan vindt dat er soms een denkfout wordt gemaakt: economisch links - vóór een eerlijke verdeling van welvaart en rijkdom - zou hetzelfde zijn als cultureel of religieus links. 'De PvdA zal in gesprek moeten gaan met de nieuwe groep allochtonen. Op sociaal-economische thema's vinden ze elkaar wel. Maar nu moet de PvdA ook gaan praten over homoseksualiteit en de rechten van vrouwen. Dat kan flink gaan botsen.'

Arslan noemt het begrijpelijk dat de islamitische kiezer een culturele verandering wil. 'In de jaren twintig en dertig van de vorige eeuw wilde de autochtone arbeider dat ook.' Arslan heeft het nu niet meer over kernwaarden die verloochend zullen worden. Hij zegt: 'Het hoeft niet slecht te zijn wat er gebeurt. De PvdA staat sterk in haar schoenen. Het linkse gedachtegoed is diep geworteld in de partij. Daar kan juist kruisbestuiving ontstaan.' Het zal geven en nemen worden voor de PvdA, denkt Arslan. De partij zal moeten laten merken dat bijvoorbeeld gelijke rechten van vrouwen en de erkenning van homoseksualiteit 'typisch links' zijn. Maar de partij zal ook aan de wensen van islamitische kiezers moeten denken. 'De PvdA zal eerder de oprichting van nieuwe moskeeën of gebedshuizen goedkeuren, of een toleranter beleid ten opzichte van radicale imams voeren. Je kunt het niet leuk vinden, maar de kiezer heeft verwachtingen.'

En dan komt hij opnieuw met de kruisbestuiving. 'Eindelijk kan een linkse partij weer een bevolkingsgroep emanciperen en een voortrekkersrol spelen. Dat is toch de traditie binnen de PvdA.' En nu goed opletten, zegt Arslan, hoe de partij reageert op die nieuwe groep.

Fatima Elatik, wethouder in het Amsterdamse stadsdeel Zeeburg, werd lid van de PvdA omdat haar ouders voor Joop den Uyl waren, net als bijna alle Marokkaanse gastarbeiders. Maar ook door haar religieuze overtuiging, zegt ze, zou ze op geen andere partij uit kunnen komen. 'De profeet zegt dat de beste manier van leven het middenpad is. De PvdA zorgt voor mensen, maar vertroetelt mensen niet. Dat herken ik in mijn geloof en spiritualiteit.'

Elatik was in 1998 de eerste Marokkaanse wethouder in Nederland. Ze is er tevreden over dat het nu anders is. 'De tweede generatie allochtonen heeft nu massaal voor de PvdA gekozen. Daardoor kan de PvdA weer de partij van de straat worden.' Elatik gelooft niet dat de PvdA ook de partij voor de moslims of de partij voor de allochtonen zou kunnen worden. 'Ze hebben voor ons gekozen omdat we er zijn voor de arbeider.' Elatik zit in de commissie die de kandidatenlijst maakt voor de Tweede-Kamerverkiezingen van volgend jaar. Ze hoopt dat veel allochtonen en vrouwen belangstelling zullen hebben voor een plek op die lijst.

Elatik zegt dat er nooit conflicten zijn tussen haar geloof en haar partijpolitieke opvattingen. Ze is vóór de legalisering van softdrugs. Met het opheffen van het bordeelverbod had ze geen enkele moeite. En laatst heeft ze als ambtenaar van de burgerlijke stand een homohuwelijk gesloten. 'Prachtig dat twee mensen van elkaar houden.'

En Israël? 'Dat is iets anders', zegt Elatik. 'Israël is de bezetter. Maar dat vind ík niet alleen. Dat is gewoon een links standpunt.' Wilt u reageren? Mail uw reactie naar zbrieven@nrc.nl of schrijf het Zaterdags Bijvoegsel, Postbus 8987, 3009 TH Rotterdam

    • Petra de Koning Guus Valk