De stem van de allochtone kiezer brengt... ...de PvdA in de oude wijken

Rotterdam heeft zwarte en witte wijken. Sinds de gemeenteraadsverkiezingen is de tweedeling ook politiek.

Waarom hij op de PvdA heeft gestemd? 'Ik ben altijd een arbeider geweest, ik zal altijd een arbeider blijven.'

Hier spreekt geen gepensioneerde havenwerker. Mohammed el Farisi is twintig, en hij werkt in de belwinkel van zijn broer. Geboren in Marokko, sinds 1994 in Nederland. Zodanig geïntegreerd dat hij het woord 'arbeider' met enige zelfspot uitspreekt, zoals zoveel Nederlanders. 'In het centrum van Rotterdam voel ik me geen buitenlander, ik val hier niet op.' Nooit problemen bij het uitgaan? 'Dan doe ik een oorbel in, of ik trek iets aparts aan. Dan lijk ik heel geïntegreerd. Ik ga natuurlijk niet als standaard-Marokkaan in een leren jack met bontkraag, dan kom ik nergens binnen.'

Welkom in Rotterdam, stad van de multiculturele verwarring. Ook degene die zich Nederlander voelt, past zich aan. Stad met een etnische tweedeling. Allochtonen wonen in de oude wijken in de binnenring, autochtonen trekken naar buiten. Die trend is oud, maar sinds de verkiezingen van 7 maart is hij opeens wel heel goed zichtbaar. Want sinds die dag is de etnische tweedeling ook politiek.

Rotterdam kreeg twee gezichten: de allochtone wijken zijn van de PvdA, de autochtone buitenring is van Leefbaar Rotterdam. De kloof tussen die twee lagen van de stad wordt eerder groter dan kleiner. De culturele contrasten tussen Rotterdamse bevolkingsgroepen nemen toe, constateert cultuursocioloog Gabriël van den Brink in zijn pas verschenen boek over migranten in Rotterdam. Ze leven in gescheiden werelden.

De zaak waar Mohammed el Farisi werkt, ligt aan de Schiedamseweg, een lange winkelstraat in de deelgemeente Delfshaven. Ruim zeventig procent van de bewoners van deze deelgemeente is allochtoon. De straat is de scheiding tussen de buurten Bospolder en Tussendijken. Samen met het historische grachtje iets verderop vormen ze het hart van Delfshaven. Met renovatie en bouw van 600 nieuwe woningen probeert de stad de verpauperde woningvoorraad op te krikken.

'World Connection' heet de belwinkel. Dat klopt. De hele dag trekken allochtone buurtbewoners aan Mohammeds glazen hok voorbij. Om te bellen met Turkije, Suriname, de Kaapverdische Eilanden. Om een uurtje te internetten, of om iets voor hun mobiele telefoon te kopen. Vooral om te internetten, want sinds de introductie van twee goedkope sim-kaarten voor internationaal bellen daalt de animo voor de telefooncabines. Een gevoelige slag voor de belwinkels, een geliefd type nering van allochtone ondernemers.

Op de Schiedamseweg maken de Nederlandse middenstanders plaats voor 'knollenwinkels', zoals iemand de mediterrane groentezaken noemt. Veel handelswaar staat op de stoep, het straatbeeld is buitenlands. De autochtone bloemenwinkel is vorige maand gesloten, de winkel met lederwaren houdt er binnenkort mee op. Bij Berkhout, sinds 1952 het adres voor de betere huishoudelijke artikelen, is de snelkookpan van Tefal het best verkochte artikel. Klanten kopen ze stukje bij beetje, omdat ze niet in één keer 110 euro kunnen betalen. Mensen hebben steeds minder te besteden, valt meneer Berkhout op.

Mohammed el Farisi was op 7 maart niet de enige PvdA-stemmer in Delfshaven. Bijna zestig procent haalde de partij, goed voor een absolute meerderheid van zestien zetels in de deelgemeenteraad. Bospolder is een van de drie Rotterdamse buurten met de grootste winst voor de PvdA.

Aartsvijand Leefbaar Rotterdam kwam in Delfshaven niet verder dan veertien procent van de stemmen. Mohammed weet waarom. 'Ze brengen het netjes, maar eigenlijk zeggen ze tegen allochtonen: je kunt slaafje worden of wegwezen. Ik stem natuurlijk niet op een partij die fel tegen mij is.' De PvdA-zege is vooral te danken aan 'nieuwe' allochtone kiezers, die eerder niet gingen stemmen. Ruim tachtig procent van deze groep stemde in Rotterdam op de PvdA. Mohammed: 'Allochtonen zijn niet meer zo naïef als vroeger. Als je je mond houdt, gaat het van kwaad tot erger.'

Het is niet alleen de allochtone afkeer van Leefbaar Rotterdam, zegt PvdA-politicus Carlos Gonçalves. Migranten stemmen volgens hem traditioneel op de PvdA. Ook heeft de partij zich de afgelopen vier jaar al gekeerd tegen de tweedeling in de stad. In Delfshaven - anders dan op stadsniveau was de partij hier al aan de macht - zijn dingen bereikt op het gebied van onderwijs, veiligheid en jeugdzorg. En tot slot vielen er, anders dan bij Leefbaar Rotterdam, bij de PvdA allochtone kandidaten te kiezen.

Gonçalves, van Kaapverdiaanse komaf, was in die tijd lid van het dagelijks bestuur van de deelgemeente Delfshaven. Vanaf volgende week is hij voorzitter van het nieuwe bestuur, en daarmee de 'burgemeester' van Delfshaven. Gonçalves stond ook op de PvdA-lijst voor de gemeenteraad van de stad als geheel, en steeg dankzij voorkeurstemmen van de 28ste naar de achtste plaats. Hij zal die plaats niet innemen. Dat is geen kiezersbedrog: 'Ik heb altijd gezegd dat ik als bestuurder in Delfshaven zou blijven.'

De lijnen zijn kort tussen lokale PvdA-politici en hun achterban. De sector welzijn is goed vertegenwoordigd. Onder de raadsleden in Delfshaven zit een opbouwwerker, een maatschappelijk werker, een sociaal werkster in een moskee, iemand van een migrantenorganisatie. Gonçalves verwerpt de suggestie van cliëntelisme. 'Natuurlijk stemmen mensen op bekende namen, maar ze weten heus wel hoe het hier werkt. Vier jaar geleden werd de lijst ook omgegooid door voorkeurstemmen, waarom is het opeens een issue, nu allochtonen hebben gestemd?' Hij was 'verbijsterd' door het interview met Wouter Bos in Het Parool, die cliëntelisme een reëel risico noemde. 'Een klap in ons gezicht was dat. Gaan de allochtonen een keer stemmen, is het weer niet goed.'

Welzijn is belangrijk in Bospolder-Tussendijken. Veel bewoners maken gebruik van schuldhulpverlening, vertelt de maatschappelijk werkster in het troosteloze wijkgebouw aan het marktplein. Haar werk bestaat uit het begeleiden van mensen met psychische en sociale problemen, en doorverwijzen naar hulpinstanties. 'Dit zijn mensen die niet makkelijk uit zichzelf het juiste loket vinden.' In het cafégedeelte van het wijkgebouw zitten oudere Turkse mannen tavla te spelen, een soort backgammon.

Om de hoek zit kapsalon El Bakkali, alias kapsalon Multikultureel. De bescheiden ruimte, karig ingericht, oogt als een huiskamer. Hij heeft ook wel eens Nederlandse klanten, verzekert eigenaar Mohammed el Bakkali. Vandaag zitten er alleen Marokkaanse mannen. Veertigers zijn het, en drie van de vijf zitten ziek thuis. Ze hebben allemaal PvdA gestemd. Onder Leefbaar Rotterdam, de laatste vier jaar, is het leven zwaarder geworden, vinden ze. Het is moeilijker om een uitkering te krijgen, en er zijn meer regels voor ondernemers gekomen. Zonder diploma werken in de bouw is er ook niet meer bij. Maar, werpt kapper Mohammed tegen, terwijl hij de tondeuse over een jongenskoppie haalt, de straten zijn schoner en de buurt is veiliger. Kan zijn, zegt een klant, maar die euro had er nooit moeten komen.

Aan de noordoostelijke rand van Rotterdam lopen bouwvakkers door de modder. Ze leggen een fietsbrug van de ene zandvlakte naar de andere. Boven hun hoofden eindigt het betonnen viaduct van de metro, hangend in de lucht als een vergeten racebaan. Een stukje verder, op het strand aan de Zevenhuizerplas, huist de noodwinkel van Albert Heijn in een loods.

Hier verrijst Nesselande, de nieuwste wijk van Rotterdam, onderdeel van de deelgemeente Prins Alexander. Tot 2010 worden hier 4.800 woningen gebouwd, waarvan 64 procent koopwoningen. Nog een paar cijfers over Nesselande. De wijk telt nu 3.167 bewoners, van wie 83 procent tweeverdieners en 57 procent met een inkomen van meer dan twee keer modaal. Driekwart van de bewoners woonde hiervoor in Rotterdam of de directe omgeving.

En dan de politiek. Nesselande is een van de drie Rotterdamse buurten met de grootste aanhang en de grootste winst van en voor Leefbaar Rotterdam. De PvdA scoorde opmerkelijk laag. Tegenover de 17,7 procent voor de PvdA staat 42,8 procent voor Leefbaar.

In de gymzaal van de Brede School Nesselande dansen blonde meisjes in roze tutuutjes. 's Avonds is de zaal voor zaalvoetballende vaders of salsadansende moeders. Allochtone kinderen zijn er nauwelijks in het prachtig geoutilleerde gebouw dat aan drie basisscholen, een kinderdagverblijf, een kerk, en nog een aantal instellingen onderdak biedt. In afwachting van het nog te bouwen wijkcentrum fungeert de school als belangrijkste ontmoetingsplaats voor de buurt.

Ouders willen een veilige en rustige omgeving voor hun kinderen. Waar kinderen overdag buiten kunnen spelen, maar niet 's avonds tot elf uur op straat rondhangen. Dat hebben ze gezien in de oude wijken, dat willen ze niet meer. Dat is volgens Janneke Niemantsverdriet, directeur van de protestants-christelijke school Het Spectrum, de verklaring voor het Leefbaar-succes in Nesselande. 'Ze zoeken naar normen en waarden. Ze willen een dorpse omgeving, waar kinderen gecorrigeerd worden door andere ouders, als dat zo uitkomt. Mensen durven elkaar hier aan te spreken.'

Een Nesselande-pionier bevestigt dit verlangen naar dorpse sociale controle. Daniëlle Bajnoczi, moeder van twee jonge kinderen, betrok in 2001 de vierde woning van de wijk. Ze is actief op school en in het Oranjecomité, dat volgende week een groots buurtfeest organiseert. Ze heeft geen Leefbaar Rotterdam gestemd. 'Het gaat mij niet om een klassen- of rassenverschil, het gaat om veiligheid. Ik wil dat mijn kinderen redelijk zorgeloos kunnen opgroeien.' De Leefbaar-zege is wellicht een reactie op het welzijnsbeleid van de PvdA, denkt Bajnoczi. 'Mensen die hier een huis kopen, moeten keihard werken en veel belasting betalen om deze veiligheid te kunnen bekostigen. We zijn geen mensen bij wie het aan komt waaien. Bij de PvdA is het toch meer van: ik verzorg je wel, in plaats van dat je voor jezelf moet zorgen.'

Bajnoczi's grootste zorg in de nieuwe wijk is asociaal gedrag van medebewoners. Met vijftig kilometer per uur door een dertig kilometer-zone rijden, hondenpoep niet opruimen, vuil naast de container gooien. 'Ik weet het, het zijn luxeproblemen in vergelijking met de binnenstad. Maar als je kiest voor deze wijk, kies je ook voor bepaalde regels.'

Speelt kleur echt geen rol bij Nesselande's voorkeur voor Leefbaar? Directeur Rien Geers van de katholieke Daltonschool Het Tangram denkt van wel. 'Mensen komen hierheen met het idee van een blanke wijk, en dat klopt ook. Nog wel. Maar over vijftien jaar is deze wijk ook gekleurd, en dat is prima. Nu zijn deze huizen nog onbetaalbaar voor veel allochtonen, maar er komen goedkopere huizen en hoger opgeleide allochtonen.' Geers werkte eind jaren zeventig in Feijenoord, een stadsdeel dat toen verkleurde. 'Toen was er ook angst voor buitenlanders en geen actief spreidingsbeleid. In Nesselande kun je nu al spreiden door meer goedkope woningen te plannen. Ik vrees dat we de laatste dertig jaar weinig hebben geleerd over integratie.'

Gelukkig hoeft hij niets te vinden van het integratiebeleid, zegt Patrick Meijer, Leefbaar-fractievoorzitter in de deelgemeente Prins Alexander. Dat laat hij met liefde over aan de collega's in het stadhuis. Wel jammer dat voorman Marco Pastors 'onvoldoende het beeld heeft gepareerd dat Leefbaar een rechtse, racistische partij zou zijn'. Volgens Meijer is Leefbaar, anders dan de PvdA, niet bang om een probleem of groep te benoemen. Maar dat is iets anders dan anti-allochtoon zijn.

De meest omstreden kwestie in het ruime en groene Prins Alexander is het hondenbeleid: waar mag worden gepoept, waar moet worden aangelijnd? Dat Leefbaar, bekend vanwege de thema's veiligheid en integratie, hier toch als winnaar uit de bus kwam, verbaast Meijer echter niet. 'Nu is het hier nog prettig wonen, maar het is aan het afzakken. Bewoners van Prins Alexander willen niet wachten tot er problemen zijn, niet pas ingrijpen als het te laat is.' Mogelijke problemen zijn volgens Meijer de eenzijdige woningvoorraad (veel kleine flatwoningen), leegstaande winkels, overlast voor ouderen door de komst van jonge gezinnen.

Eerder deze week werd duidelijk dat Leefbaar Rotterdam in Prins Alexander door de andere partijen buitenspel is gezet. PvdA, VVD, SP, ChristenUnie/SGP en GroenLinks werden het eens over een coalitieakkoord voor de komende vier jaar. Tot ergernis van Patrick Meijer. 'Dit gaat helemaal niet over de inhoud, alleen maar over macht. De PvdA wilde per se twee leden in het dagelijks bestuur, de rest interesseert ze niet. Dit wordt weer pamperen en nathouden, en vooral geen lelijke woorden gebruiken of problemen aanpakken.'

Bijna zeven weken na de verkiezingen staan de Rotterdamse rivalen nog net zo onverzoenlijk tegenover elkaar als tijdens de campagnes. Ook al zijn ze de grote twee, een gezamenlijk stadsbestuur zit er niet in. Leefbaar Rotterdam heeft zichzelf van meet af aan uitgesloten, omdat voorman Marco Pastors samenwerking met de PvdA onmogelijk acht. Voor het Rotterdamse gemeentebestuur kan nu elk moment een college worden aangekondigd van PvdA, VVD, CDA en GroenLinks.

Integratie is het eerste thema op het tien-puntenlijstje dat PvdA-fractievoorzitter Peter van Heemst schreef als uitgangspunt voor de collegeonderhandelingen. De zinsnede 'Van een nieuw stadsbestuur mag worden verwacht dat zij Rotterdammers op een normale manier tegemoet treedt' is een nauw verholen sneer naar de vorige collegeperiode onder Leefbaar. Carlos Gonçalves wil het verwijt nog wel even toelichten. 'De vrees voor een tweedeling is niet reëel, die wordt gecreëerd door Leefbaar Rotterdam. Zij zijn verantwoordelijk voor de polarisatie tussen autochtoon en allochtoon. Het is aan ons om de vermeende kloof te overbruggen.' Wie rondloopt in de gescheiden werelden van Bospolder-Tussendijken en Nesselande, ziet meer dan een vermeende kloof.

Hoe dan ook, het nieuwe bruggenbouwen gaat via 'culturele integratie', als alternatief voor het tot nu toe gangbare streven naar 'structurele integratie' via werk, huisvesting en onderwijs. In het eerder genoemde boek Culturele contrasten constateert Gabriël van den Brink dat migrantengroepen zich meer van elkaar afwenden in plaats van naar elkaar toegroeien. Hij bepleit minder 'harde' maatregelen om dat tegen te gaan. Tot nu toe probeerde de stad integratie te bevorderen met bijvoorbeeld stedenbouwkundige ingrepen. In plaats daarvan moeten we gaan kijken naar veronachtzaamde factoren als cultuur, religie en geschiedenis. Culturele verschillen worden belangrijker en verdienen dus meer aandacht, vindt Van den Brink. Dat zijn positie snel terrein wint, blijkt uit het lijstje van Van Heemst. Hij noemt daarin ook de culturele integratie van Van den Brink.

Blijft de vraag naar de meest dwingende verklaring voor het verband tussen allochtonen en PvdA enerzijds, en autochtonen en Leefbaar anderzijds. Die verklaring zal nog even op zich laten wachten, zegt Rinus van Schendelen, hoogleraar politicologie aan de Erasmus Universiteit Rotterdam en kenner van de Rotterdamse verhoudingen. Vier jaar geleden smeedde hij als informateur het college van Leefbaar, CDA en VVD. 'We hebben nog geen goed onderzoeksmateriaal, voorlopig zijn het niet meer dan beredeneerde verzinsels.' Maar Van Schendelen wil zich wel wagen aan een mogelijke verklaring voor de allochtone stem voor de PvdA. Het forse aantal allochtone kandidaten op de PvdA-lijst bood de mogelijkheid om eigen voorlieden in de raad te stemmen, het patronagemechanisme. De PvdA nam het meest afstand van anti-allochtone opmerkingen van Leefbaar. Het CDA deed dat weliswaar ook, maar heeft er veel minder van kunnen profiteren. In de realiteit ontlopen CDA en PvdA elkaar nauwelijks qua sociaal beleid, maar in de beeldvorming is de PvdA een arbeiderspartij. Ten slotte heeft de PvdA volgens Van Schendelen een intelligente campagne gevoerd door het Leefbaar-thema veiligheid te omarmen en daarnaast in te zetten op sociaal-economische thema's. 'Maar minstens zo interessant vind ik de vraag waarom allochtonen zo weinig op CDA en VVD hebben gestemd. Bij beide partijen is sprake van een forse overlap met waarden die allochtonen waarderen. Bij het CDA ten aanzien van gezin en religie, bij de VVD ten aanzien van zelfstandig ondernemen. Toch heeft de PvdA bijna alles gekregen. Dat is opmerkelijk.'

En die tweedeling in de stad, hoe erg is dat? Valt wel mee, volgens Van Schendelen, die is er altijd geweest. Alleen stemden de witte wijken eerst VVD en nu Leefbaar. De spreiding en menging van allochtoon en autochtoon zal komen van maatschappelijk ambitieuze allochtonen, die een hekel hebben aan overlast gevende nieuwe migranten in hun wijk. Zij zullen zo snel mogelijk verhuizen naar betere buitenwijken. Zo zal de voorspelling van schooldirecteur Geers uitkomen: over vijftien jaar is ook het nu bijna volledig blanke bolwerk Nesselande een gemengde wijk. Maar voorlopig blijven de allochtone en autochtone werelden nog gescheiden.

    • Mark Duursma