De stellingen van Richard Layard: wat je moet doen en laten om gelukkige burgers te krijgen

Het laatste boek van de econoom Richard Layard, 'Happiness', gaat over het streven naar geluk als economische variabele. Roel Janssen sprak met hem over zeven stellingen om Nederlanders gelukkig te krijgen.

Richard Layard, tegenwoordig Lord Layard of Highgate, was hoogleraar aan de London School of Economics, adviseur van premier Blair en van de Russische regering ( Foto’s Roel Rozenburg. Den Haag:12.4.6 Sir Layard. © foto/roel rozenburg Rozenburg, Roel

1Bied meer therapeutische hulp

'Eén op de zes mensen lijdt gedurende zijn leven kortere of langere tijd aan ernstige psychische klachten die de kwaliteit van het leven aantasten en die goed behandeld kunnen worden met psychotherapie. Je kunt pillen slikken, maar therapie heeft een duurzamer effect.'

Bedoelt u mensen die psychisch gestoord zijn?

'Nee, geen psychotische patiënten, maar mensen die in hun leven een ernstige tegenslag meemaken. Als behandeling niet snel beschikbaar is, verliezen mensen jaren van hun leven. De ongelukkigste mensen in de samenleving zijn mensen met een geschiedenis van psychische stoornissen. Dat is belangrijker dan armoede. Als je geïnteresseerd bent in grotere gelijkheid en in het tegengaan van menselijk leed, moet je psychische klachten serieus nemen.'

In Nederland gaat de politieke aandacht naar de koopkracht, niet naar psychische klachten.

'Natuurlijk is de economische conjunctuur belangrijk, want werkloosheid veroorzaakt ellende. Met hogere inkomens zijn mensen beter af. Maar op de langere termijn helpt een hoger inkomen niet om mensen gelukkiger te maken. Als je een periode van vijftig jaar terug gaat, zie je ondanks de enorme welvaartssstijging geen noemenswaardige toename van geluk.

De positieve effecten van de welvaartsstijging werden tenietgedaan door achteruitgang bij dingen die belangrijker zijn voor het welbevinden van mensen: stabiele gezinnen, plezier in het werk en relaties met vrienden en de gemeenschap. Deze drie aspecten zijn verslechterd. Kijk naar de echtscheidingspercentages, de stress op het werk of de misdaad in de buurt.'

Over echtscheiding en het plezier van mensen om naar de kroeg te gaan heeft de overheid toch niets te zeggen?

'Dat is niet waar. Er zijn eenvoudige dingen die overheden kunnen doen voor een goed gezinsleven, zoals kinderopvang, flexibele werktijden, zwangerschapsverlof, vakanties. Als we kijken naar de enorme kosten van gebroken gezinnen of slechte opvoeding, is het verstandig beleid om je hiermee als overheid bezig te houden.'

Dat staat haaks op de visie dat overheden zich niet moeten bemoeien met het privéleven van mensen.

'Op veel terreinen kan regelgeving verdwijnen. Voorschriften voor woningbouw hebben geen enkele betekenis voor de tevredenheid van de burgers, maar uitsluitend voor de ambtenaren die de regels uitoefenen en er toezicht op houden. Op andere terreinen moet je mensen juist bijstaan.'

2Zorg voor onderwijs in waarden

'We moeten terug naar een situatie waarin deskundige leraren op scholen waarden overdragen aan hun leerlingen. Waarden zoals de wijze waarop kinderen anderen bejegenen en hoe ze met hun eigen gevoelens moeten omgaan.'

Over welke waarden heeft u het?

'Over het besef dat andere mensen net zo belangrijk zijn als jezelf en dat je gelukkiger bent als je belangstelling toont voor het geluk van anderen.'

Als we het in Nederland over normen en waarden hebben, gaat het over christelijke, westerse waarden versus islamitische, fundamentalistische waarden.

'Basiswaarden, zoals het inzicht dat mensen gelijkwaardig zijn en respect verdienen, kun je in iedere godsdienst vinden en gaan over de grenzen van alle godsdiensten heen. Natuurlijk zijn de waarden van een open samenleving belangrijk, maar het gaat mij om de verhouding tot mensen die anders zijn dan jezelf bent.

'Daarnaast gaat het om strategieën voor samenwerking. Als economen weten we dat concurrentie voor ondernemingen de beste manier is om efficiëntie te bevorderen. Dat wil niet zeggen dat concurrentie tussen individuen het meest efficiënt is om geluk te bereiken. We moeten niet werken als mieren om alleen maar méér consumptiegoederen te produceren zonder tijd en rust te hebben om van die goederen te genieten.'

3Bevorder vaardigheden

'Gelijkheid in de mogelijkheden om inkomen te verdienen is belangrijker dan gelijkheid van inkomen. Daarom moet je mensen meer vaardigheden bijbrengen.'

Wat verstaat u onder vaardigheden?

'Behoorlijke beroepsopleidingen. Daar moet iedereen toegang tot hebben.'

Overheden kunnen makkelijker streven naar vermindering van de inkomensongelijkheid dan van ongelijkheid in vaardigheden.

'Achterblijvende vaardigheden leiden tot lagere relatieve inkomens. Dat moet je voorkomen, want deze groepen zullen als eerste slachtoffer zijn van de globalisering.

'Globalisering vormt geen bedreiging voor de gemiddelde levensstandaard, maar voor de levensstandaard van laagst opgeleide mensen. Zij worden het slachtoffer van de goedkope arbeid uit Azië.'

4 Streef naar geluk

'Op alle gebieden moeten overheden onderzoeken of beleid bijdraagt aan de bevordering of aan de afname van geluk. Er moet naast de nationale rekeningen van de economie ook een nationale rekening van het geluk komen. Misschien kan in Nederland het Centraal Planbureau veranderd worden in het Centraal Geluksplan Bureau.

Geluk is individueel bepaald. Zoals uit een tabel in uw boek 'Happiness' blijkt: goede seks maakt mensen gelukkig en files op weg naar het werk ongelukkig. Hoe kun je daar een algemeen beleid voor voeren?

'Je moet ruimte voor individuele keuzes bieden, maar er zijn genoeg dingen die iedereen aangaan.'

5Spoor mensen niet aan harder te werken

'Waarom streven we naar meer economische groei als mensen daar niet gelukkiger van worden? Natuurlijk willen we volledige werkgelegenheid. Maar stel dat iedereen meer wil verdienen dan een ander - dat is onmogelijk. Dus zakenlieden en politici moeten stoppen met hun retoriek dat we harder moeten werken omdat we in een internationale wedloop verwikkeld zijn welk land het hoogste inkomen per hoofd heeft. Dat is absurd.

Individuen zijn er helemaal niet in geïnteresseerd om het nationale inkomen te vergelijken met dat van andere landen. Onze landen kunnen stand houden in de internationale markt, zolang we er voor zorgen dat de lonen in lijn blijven met de productiviteit.

'De bewering dat we ons de kwaliteit van het bestaan niet meer kunnen veroorloven, hoewel onze welvaart nog altijd toeneemt, is waanzinnig. Het is een voorbeeld van economisch analfabetisme.

Hier wordt gezegd: we moeten later met pensioen, anders stort de verzorgingsstaat in.

'De pensioenleeftijd is een ander verhaal. Mensen leven langer een gezond leven. Waarom zou dat een probleem zijn? Het biedt juist fantastische mogelijkheden. De pensioenleeftijd moet in lijn met de levensverwachtingen verhoogd worden.'

Waarom bent u tegen harder werken?

'Je kunt vaststellen dat méér gewerkte uren een enorme druk op het gezinsleven en op sociale contacten met vrienden zetten. Dat gaat ten koste van geluk en er is geen enkele objectieve economische noodzaak voor.'

Dus het feit dat Nederland een hoog percentage deeltijdwerkers heeft, vindt u positief.

'Heel goed.'

6 Verlaag belastingen niet

'Het belangrijkste economische argument voor lagere belastingen is dat lagere tarieven mensen aansporen harder te werken, want ze houden meer van hun verdiende geld over. Maar als er geen reden is om extra te werken, moeten we ons ook niet te veel zorgen maken over de werk-ontmoedigende prikkels van belastingen.

Bent u dan niet bezorgd over de 'wig', de afwezigheid van een financiële prikkel voor mensen in de bijstand om aan het werk te gaan?

'Natuurlijk is het belangrijk dat werk loont. Ik ben voorstander van belastingtarieven waarbij mensen er aanzienlijk op vooruitgaan als ze gaan werken, ten opzichte van mensen in de bijstand.'

7Dereguleer geen verslavende activiteiten

'Geef niet toe aan valse argumenten om commerciële, verslavende activiteiten te dereguleren. In Engeland hebben we het gokken gedereguleerd. Dat is shocking. De impact van gokken op het gezinsleven en op het menselijk geluk is volkomen buiten beschouwing gelaten. Er is alleen maar gekeken naar de bedrijfswinsten en de werkgelegenheid in de casino's.

'Deregulering van televisie op grond van commerciële argumenten moet ook worden tegengegaan. Publieke en commerciële televisiezenders moeten gereguleerd blijven, vooral vanwege de gedragsbeïnvloedende aspecten op kinderen.

In Nederland hebben we prostitutie gelegaliseerd en softdrugs vrijgegeven. Past dat op uw gelukslijst of hoort dat tot de verslavende activiteiten?

'Het vraagstuk van drugs is ingewikkeld. Hoewel ze verslavend zijn, zijn er argumenten dat de verslaafden beter af zijn als er een zekere mate van deregulering bestaat waardoor ze als patiënten behandeld kunnen worden en waardoor de winsten van de drugsmisdaad afgeroomd kunnen worden.'

    • Roel Janssen