Meer dan alleen Frans

Eigenlijk kan het niet. Het grote avontuur, dat het Franse denken van de voorbije eeuw heet, is niet te vatten in een overzichtswerk van 800 pagina's. Toch is het Lawrence Kritzman met de The Columbia History of Twentieth-Century French Thought gelukt. Ruim tweehonderd ingangen, geschreven door internationaal erkende vakspecialisten, bevat deze schatkamer van de Franse intellectuele cultuur.

Michel Foucault Foto AFP French philosopher Michel Foucault shown in an undated photo in Paris. Photo non datée du philosophe français Michel Foucault AFP

Overzichtswerken van het 20ste- eeuwse denken zijn in de mode. In 2004 verscheen de Encyclopedia of French Modern Thought (samenstelling: John Murray), voornamelijk opgebouwd rond intellectuelen en hun ideeën. Een vrij klassieke benadering, vergeleken bij het ordeningsprincipe dat Kritzman hanteert. Voor hem behelst het Franse denken meer dan ideeën en auteurs alleen. Kritzmans geschiedenis is georganiseerd rond vier delen. In de eerste plaats stromingen en bewegingen, met klassieke ingangen als structuralisme en marxisme, naast gaullisme, de Annales-school alsook het liberalisme en pacifisme. Vervolgens een sectie met lemma's over intellectuelen, van schrijver Paul Nizan via Nouvel Observateur-oprichter Jean Daniel tot filosofe Simone Weil. Daarnaast een categorie themata die het intellectuele leven mede vorm gaven, zoals antisemitisme, nationalisme of avant-gardekunst. In het laatste onderdeel zijn bijdragen opgenomen die variëren van Apostrophes, het beroemde boekenprogramma van Bernard Pivot uit de jaren tachtig, via radiozender France-Culture en het satirische weekblad Le Canard Enhaîné tot het systeem van hoger onderwijs. Daarin legt Kritzman de nadruk op de manier waarop het publieke debat vorm kreeg, en krijgt.

Daarbij heeft Kritzman, zelf literatuurspecialist, zich niet beperkt tot de geografische grenzen van Frankrijk alleen: ook voor invloeden van buitenaf die het intellectuele landschap mede vormgaven zoals filosoof Heidegger, het Amerikaanse neo-liberalisme of tijdschrift Présence Africaine is ruimte gemaakt. Op deze wijze wordt weer eens duidelijk hoe internationaal, divers en intensief het Franse denken in al zijn facetten in de 20ste eeuw is geweest. Dit werk is geen encyclopedie - zie ook de titel - maar een kritisch instrument waarmee het intellectuele leven van Frankrijk kan worden bestudeerd.

Nu is het makkelijk schieten op de keuzes voor de bijdragen in een dergelijk project. Natuurlijk vallen er stromingen en denkers buiten de boot. Dat is inherent aan de opzet. Een gemis is wel dat de bibliografische verwijzingen bij elk artikel beperkt zijn tot een drietal titels. Helaas zijn deze suggesties vaak gedateerd. Ondanks dergelijke omissies is deze Columbia History een prachtig mozaïek, heerlijk om in te grasduinen en handig als naslagwerk.

Lawrence D. Kritzman (ed.): The Columbia History of Twentieth-Century French Thought. Columbia University Press, 787 blz. euro 88,49