Les tussen de vangrails

Cd's met hoorcolleges en andere non-fictieverhalen kunnen lange autoritten omtoveren in boeiende luistersessies, waarbij filevorming plotseling een stuk minder hinderlijk wordt. Maar er zitten nogal wat haken en ogen aan het leren via de autostereo.

Omslag van het boek Mozart & de Lage Landen (sam. Erik Fokke, Rubinstein, 2 cd’s). Twee geluidsdocumenten over de toernee waarop de jonge Mozart langdurig Den Haag bezocht, en over diens relatie met de Nederlandse baron van Swieten, die hem in contact bracht met de muziek van Bach. Bij De hoorspelfabriek verscheen ook een cassette met drie hoorspelen van Allard Schröder over Mozart, Da Ponte en Don Giovanni (3 cd’s). In Duitsland verscheen bij de uitgeverij Lübbe een cd met brieven van en getuigenissen over Mozart, voorgelezen door Klaus Maria Brandauer.

Bonifatius is de man met de gekloofde Bijbel. Gedood werd hij in 754 bij Dokkum, zo zeggen de geschiedenisboekjes, door Germaanse heidenen die geen boodschap hadden aan zijn christelijke prediking. Kwaad bloed zette vooral de hardhandige wijze waarop hij de onmacht van hun godheden bewees door letterlijk de bijl te zetten in hun sacrale eiken. Nu werd hij zelf geveld. De eerste dodelijke slag die hem werd toegebracht bleef steken in het dikke Bijbelboek dat de heilige ter bescherming boven zijn hoofd hield. Het mocht niet baten; de tweede slag was raak. De gehavende Bijbel wordt nog altijd in de Duitse domstad Fulda bewaard.

In werkelijkheid, zo blijkt tussen Schiphol en Den Haag, stonden de zaken er rond de moord op Bonifatius aanzienlijk complexer en troebeler voor. Niet alleen omdat de oudste bronnen helemaal niet reppen van een boek, maar vooral omdat politieke intriges een doorslaggevende rol hebben gespeeld bij de dood van de heilige. Zo begeesterd als hij in zijn prediking kon zijn, zo'n gewiekste speler was hij in het machtsspel van de de plaatselijke edelen en kerkvorsten. Ten minste zoveel als de gevelde eiken werd die politieke schaakkunst hem uiteindelijk fataal.

Schiphol en Den Haag hadden met Bonifatius niets uit te staan, maar wel met het traject waarop de intrige rond zijn persoon zich langzaam voor mij ontvouwde. Als een ware detective voerde Annelies van der Goot, samenstelster van het cd-luisterboek De moord op Bonifatius, me via de autoluidsprekers stapje voor stapje naar de even fascinerende en verrassende ontknoping. Terwijl getuige na getuige (kerkhistorici, theologen en toeristische gidsen) werd opgeroepen en bewijsstuk na bewijsstuk (de beenderen, de schedel, het wapen) werd voorgelegd, bleek de intrige tenslotte een Derrick waardig. Op de cd was diens stem dan ook door de teksten en interviews heen meegemonteerd met commentaren die op het “onderzoek' van toepassing zijn (“Was ist hier geschehen? Mord!“).

De term “luisterboek' op het omslag van deze cd moet met een korrel zout worden genomen. In werkelijkheid gaat De moord op Bonifatius niet terug op een boek maar op een radioreportage die oorspronkelijk werd samengesteld voor het VPRO-geschiedenisprogramma OVT. Dat blijkt het geval te zijn met meer gesproken cd's van de uitgeverij Rubinstein. Ook de aandoenlijke dubbelreportage Mozart & de Lage Landen en het even ijselijke als eindeloze groepsportret De mannen van '63, over de weinigen die de barre Elfstedentocht van dat jaar wisten uit te rijden, werden voor de VPRO-radio gemaakt.

Wie in Nederland op zoek gaat naar gesproken non-fictieboeken op cd, komt dan ook met een schamele oogst thuis. Hoewel de boekhandels inmiddels een uitgebreid assortiment aanbieden van gesproken verhandelingen over de meest uiteenlopende onderwerpen, is daartussen nauwelijks iets te vinden dat werkelijk op een boek teruggaat. Alleen Geert Maks reis-essay Het ontsnapte land, dat in 1998 ter gelegenheid van de Boekenweek werd uitgegeven en nu door Mak zelf wordt voorgelezen, kan daartoe gerekend worden. Aangekondigd staat bovendien een cd-uitgave van zijn succesvolle boek Hoe God verdween uit Jorwerd.

In Het ontsnapte land doet Mak verslag van een tocht over de Hollandse waterwegen, die hij ondernam in het kielzog van een oom, een beurtschipper uit het begin van de 20ste eeuw met wie Maks eigen vader een keer had mogen meevaren. Alleen de stem van Mak is te horen, twee cd's lang; geen hoorspeleffecten (klotsend water, scheepstoeters) kwam het verhaal opsieren. En toch was ik er, na de lange autorit tussen Brussel en Rotterdam die dankzij Maks relaas in een oogwenk was voorbijgevlogen, van overtuigd dat ik ze wel degelijk had gehoord. Dat mag gelden als een compliment aan de evocatieve kracht van zijn schrijven - en precies daarin toont zich het literaire gehalte van zijn tekst.

In precies omgekeerde richting heeft de zeer actieve Home Academy het gezocht, “uitgeverij van hoorcolleges en lezingen op audio-cd', zoals ze zichzelf aan het begin van iedere cd-reeks aankondigt. De Home Academy heeft iedere verwijzing naar boeken doorgesneden en brengt voordrachten op de markt die hoorbaar voortkomen uit de improvisatie van het moment. In korte tijd heeft ze een uitgebreid fonds aan gesproken college-reeksen uitgebracht, op zulke uiteenlopende gebieden als de wis- en natuurkunde, literatuurtheorie, cultuur- en algemene geschiedenis, filosofie en godsdiensthistorie.

Bij de Home Academy gaat het er universitair aan toe en dat is in het begin even wennen. Het niveau van de colleges is daarbij het minst problematisch. De voordrachten die op cd werden gezet, zijn gericht op een algemeen geïnteresseerd publiek zonder specialistische kennis. Ze zijn grotendeels afkomstig uit de programma's waarmee het Studium Generale van diverse (randstedelijke) universiteiten wetenschappelijke inzichten over de grenzen van de vakgebieden en de universitaire wereld heen tracht te verbreiden.

Wie de verzorgde taal van Mak of de doordachte opbouw van de Bonifatius-thriller nog in het achterhoofd heeft, raakt behoorlijk gechoqueerd wanneer de eerste Home Academy-cd door de autospeakers klinkt. Illuster zijn de geleerden die in deze reeks aan het woord komen (van H.W. von der Dunk tot Herman Pleij, en van Maarten van Rossem tot Herman Philipse) ongetwijfeld, maar ook bij hen wreekt de spontaniteit van het het moment zich onverbiddelijk in aarzelingen, herhalingen, kromme zinnen en vreemde versprekingen. Iedere gedachte aan een gesproken boek moet hier rigoureus worden uitgebannen.

Als deze schok eenmaal is verwerkt - de ervaring leert dat daar wel twee of drie cd's overheen kunnen gaan - blijkt de Home Academy lange autoritten te kunnen omtoveren in boeiende luistersessies, waarbij filevorming plotseling een stuk minder hinderlijk wordt. Van de weeromstuit maakt de neerdalende rust de concentratie mogelijk die deze uiteenzettingen vereisen en die op klaverbladen of bij invoegend wegverkeer nog wel eens wordt verstoord. Een fijnmazige track-indeling zou herbeluistering van de laatste gemiste paragrafen moeten vergemakkelijken, maar op verreweg de meeste luister-cd's is die veel te grof aangelegd om - ook na een onderbreking van de rit - de uiteenzetting weer op het goede moment te kunnen oppakken.

Dat ongemak valt echter in het niet tegen de verslavende werking die deze lezingen ongemerkt bleken te gaan uitoefenen. Na enige tijd kon ik mij een langere autorit niet goed meer voorstellen zonder een sprekende bijrijder als Maarten van Buuren, die in zijn analyse van Prousts Op zoek naar de verloren tijd het verlangen naar het herlezen van de oorspronkelijke romancyclus (inmiddels in het Frans ook op cd verkrijgbaar) steeds verder aanwakkerde.

Herman Pleij riep in zijn college over de Middeleeuwen een tamelijk Bourgondisch beeld op van een tijdvak dat ten onrechte nog altijd voor “duister' wordt versleten, maar maakte de werkelijkheid daarvan tussen vangrail en vangrail wel bijna proefbaar. De theoloog Marius van Leeuwen besprak de inhoud, wordingsgeschiedenis en doorwerking van de Bijbel even helder en aansprekelijk als Hans Jansen dat deed over ontstaan, historie en actualiteit van de islam. En Herman Philipse hoefde in zijn Acht filosofische miniaturen geen concessies te doen aan de moeilijkheidsgraad van het denken van Plato, Descartes of Wittgenstein om het voor de enigszins aandachtige luisteraar wel op lucide wijze inzichtelijk te maken.

Philipse is van alle docenten die bij de Home Academy aan het woord komen waarschijnlijk de beste spreker en dat heeft niet alleen met zijn zorgvuldige woordkeuze en zinsbouw maar vooral met zijn zakelijkheid van doen. Het spreken voor een zaal is nu eenmaal iets heel anders dan het spreken voor één enkele persoon, via de walkman of achter het stuur. Van oudsher geldt de omvang van een publiek in de kunst van de welsprekendheid als een omgekeerde graadmeter van de intelligentie daarvan - en bewust of onbewust stelt iedere spreker zich daarop in.

Hoe groter het gehoor, des te simpeler moet de uitleg zijn en vooral: des te infantieler worden de kwinkslagen. Ongetwijfeld zal het de aanwezigen bij deze lezingen dan ook niet zijn opgevallen hoezeer de historicus Herman Beliën bij zijn hoorcollege over vaderlandse geschiedenis op de hurken is gaan zitten. Maar bij de eenling die het resultaat later afluistert klinkt dat genadeloos door. Waarom eenzelfde neiging bij Maarten van Rossem in diens college over de moderne geschiedenis van de VS niet tot onmiddellijke irritatie leidt, is een van de raadsels van de communicatiepsychologie.

Waarom het ontegenzeglijk interessante college van Fik Meijer over de klassieke oudheid al binnen één cd tot hoofdpijn leidt, is echter maar al te duidelijk. Meijer spreekt ieder zinsdeel uit alsof het het belangrijkste van zijn hele uiteenzetting is. Niet alleen raakt de luisteraar daarvan binnen korte tijd even overspannen als de toon van de uiteenzetting zelf. Meijers zinnen desintegreren daarenboven tot stotende syllaben, die ieder afzonderlijk van een uitroepteken lijken voorzien: “Kortom. De Perzen. Hadden niet de tijd. En het geld. En de manschappen. Om. Opnieuw. Een grote vloot! Naar Athene! Te sturen!!'

Probleemloos is het op zich lumineuze idee van de Home Academy dus niet, ook al vormt het een formidabel instrument ter verbreiding van de wetenschappelijke inzichten voor een groter publiek. Daarbij staat het meer in de traditie van wat vroeger de Radio Volksuniversiteit heette dan in de lijn van het gesproken boek. Voor beide blijkt de radio echter een belangrijke oriëntatie te zijn. Hetzij via de reportage, hetzij via de radio-academie scheert de Nederlandse gesproken non-fictie vooralsnog langs het simpele voorlezen van bestaande boeken heen.

Begrijpelijk is dat wel, want in het klankdomein waarop het luisterboek zich richt is de radio van oudsher in haar element. Geluid is nu eenmaal een ander medium dan de gedrukte tekst en daarmee is zelfs de simpelste omwerking van een boek tot cd altijd méér dan een stem die voorleest voor een microfoon. Wil dat laatste “werken', dan moet de tekst zelf reeds een bijzondere, evocatieve waarde hebben en de lezende stem in staat zijn om die tot haar recht te laten komen. Er zijn non-fictieteksten die daaraan voldoen en die op grond daarvan als literatuur worden beschouwd. Ook sommige schrijvers hebben dat vermogen tot goede dictie - maar niet alle. In het buitenland worden luisterboeken meestal wijselijk door acteurs ingesproken.

Wanneer het bij een boek echter allereerst om de inhoud en niet om de stijl gaat, vraagt een cd al snel om iets méér dan alleen een lezende stem. Het medium stelt zijn eigen eisen, waaraan zelfs de fictie - waarin de stijl wel degelijk een hoofdrol speelt - niet helemaal ontkomt. Ook de literaire werken die door De Hoorspelfabriek op cd zijn uitgebracht, zijn - zoals de titel al duidelijk maakt - aangepast aan de eisen en vooral de mogelijkheden van het nieuwe medium.

Dat betekent allerminst dat het “voorgelezen boek' nu al ten dode zou zijn opgeschreven. De nog steeds groeiende populariteit ervan in de VS, Duitsland en ongetwijfeld op afzienbare termijn ook in Nederland wijzen op het omgekeerde. Maar deze revolutie betekent méér dan alleen het tot klinken brengen van de letter. Ze vormt de eerste stap van een integratie van twee media (boek en radio) tot iets dat zich aan zijn oorsprong zal ontworstelen en iets nieuws zal scheppen. Voor die, nog onoverzienbare, ontwikkeling kan de gekliefde Bijbel van Bonifatius misschien model staan. Opengesneden en ongeschijnlijk vernield, werkte hij in de geschiedenis krachtiger door dan iemand durfde vermoeden - en anders dan wie dan ook had voorzien.

De colleges van de Home Academy kosten tussen 7 en 10 euro per cd. Op de website van de uitgeverij (www.home-academy.nl) zijn de meeste ervan ook als mp3-bestand te downloaden (ca 20 procent goedkoper). De audio-cd's van Rubinstein (www.rubinstein.nl) kosten, afhankelijk van de omvang van de cassettes, tussen de 3,50 en 11 euro. De Mozart-hoorspelen van Allard Schröder kosten 34,95 (www.hoorspelfabriek.nl). Zie voor de buitenlandse cd's de betreffende websites: www.fremeaux.com, www.editionstheleme.fr en www.luebbe-audio.de

    • Ger Groot