Laat die man maar staan

Willem-Pieter van Ledden: Jan van Riebeeck tussen wal en schip. Een onderzoek naar de beeldvorming over Jan van Riebeeck in Nederland en Zuid-Afrika omstreeks 1900, 1950 en 2000. Verloren, 156 blz. euro 15,-

Van Riebeeck op de Tafelberg Zuid-Afrika, 1652 Foto Ullstein SOUTH AFRICA, 1652. The landing of Jan van Riebeeck at Table Bay, South Africa in 1652: after a painting. Ullstein bild

Saddam Hussein van zijn sokkel getrokken: het is een veelzeggend beeld uit de beginperiode van de Amerikaanse inval in Irak. Was het logisch geweest wanneer in Kaapstad het standbeeld van Van Riebeeck - de man die ooit werd beschouwd als degene die christelijke beschaving naar Zuid-Afrika bracht, en die ook werd gezien als “vader van de apartheid' - was neergehaald in 1994? Als het aan de dichter Keith Gottschalk had gelegen wel: “Jy! van Riebeeck - / passop! []I'm telling you statue / one of these days / we're going to donner you!'

Dit gedicht wordt geciteerd in de kleine, moeizaam geschreven studie Jan van Riebeeck tussen wal en schip. Willem-Pieter van Ledden schetst het beeld dat er in de vorige eeuw in Nederland en Zuid-Afrika van Van Riebeeck bestond. De visie op Van Riebeeck zegt meer over degenen die het beeld vormen dan over het onderwerp zelf, is zijn op zichzelf weinig opzienbarende stelling. Desondanks biedt zijn studie een aardige invalshoek voor de geschiedenis van de Nederlands-Zuid-Afrikaanse verhoudingen.

Wie zou nu nog van Van Riebeeck hebben gehoord wanneer hij niet de VOC-verversingspost op de Kaap had opgericht? Dat deed hij nota bene tegen wil en dank; zelf was hij liever in de Oost gebleven, maar wegens corrupt gedrag werd hij weggestuurd. Op de Kaap probeerde hij opnieuw in het gevlij van de VOC-heren te komen, wat hem uiteindelijk lukte. Daarop volgden eeuwen van vergetelheid. Maar na de Boerenoorlog had men in Zuid-Afrika behoefte aan een coherente en vooral blanke geschiedenis. Ook na de jaren vijftig behield hij een symboolfunctie. Van Riebeeck, die werd afgebeeld op menig bankbiljet en postzegel, stond voor de bevordering van nationale eenheid.

Opvallend genoeg was hij ook in de jaren vijftig in Nederland opeens weer populair. Van Ledden legt een verband met de Nederlandse onzekerheid na de oorlog en het verlies van de koloniën - men was op zoek naar “stamverwantschap'. Toen in 1952 herdacht werd dat Van Riebeeck driehonderd jaar eerder aan land was gekomen, werd hij ook in Nederland geëerd als een held. Maar al snel bekoelde de Nederlandse liefde; de held uit de Gouden Eeuw werd vervangen door Nelson Mandela.

Van het groeiende nationalisme uit het begin van de 20ste eeuw, de eerste aarzelingen toen apartheid geïnstitutionaliseerd werd en de vrijwel totale boycot: het beeld van Van Riebeeck weerspiegelt nauwkeurig de Nederlandse visie op Zuid-Afrika. In Zuid-Afrika bleef hij een van de relikwieën uit het koloniale verleden, maar was hij bepaald niet de grootste zorg van de zwarte bevolking. Met de ver-ANC-isering van de geschiedenis is Van Riebeecks rol uitgespeeld. Het zou dan ook te veel eer zijn geweest wanneer na de vrijlating van Mandela onmiddellijk het Van Riebeeck-standbeeld was neergehaald. Net zoals het honderd jaar eerder eigenlijk te veel eer was om er een op te richten.

Willem-Pieter van Ledden: Jan van Riebeeck tussen wal en schip. Een onderzoek naar de beeldvorming over Jan van Riebeeck in Nederland en Zuid-Afrika omstreeks 1900, 1950 en 2000. Verloren, 156 blz. euro 15,-