Huiswaarts in de Bus van Tranen

De ondertitel klinkt als iets wat het bij Oprah Winfrey goed zou doen. Een moeder die weg gaat om geld te verdienen, omdat ze haar vijfjarige zoon niet kan voeden. En een kind dat elf jaar lang naar zijn moeder verlangt maar haar zelden spreekt, en dan een levensgevaarlijke reis maakt om haar weer te zien. Inderdaad, er wordt gehuild in dit boek en er ligt veel nadruk op moederliefde. Maar Enrique's Journey is ook een schokkend verhaal over wetteloosheid, armoede en de effecten van arbeidsmigratie op het gezinsleven. Het is daarom behalve een combinatie van de Odyssee en Alleen op de wereld ook een belangwekkende reportage.

Demonstratie voor rechten van de immigranten in 2006. Foto Nina Greipel/AP Immokalee resident Manuel Zuniga Alvarez, from Mexico, foreground, waves the Mexican flag at the foot of the stage at the Ortiz Avenue Flea Market while a group prays with the crowd, Monday, April 10, 2006, in Ft Myers, Fla. Thousands of Hispanics demonstrated to show support for immigrant rights. (AP Photo/Sarasota Herald-Tribune,Nina Greipel) ** NO SALES / TV OUT /INTERNET OUT / MAGS OUT** Associated Press

Het verhaal van de zestienjarige Enrique, een van de 48.000 kinderen die jaarlijks illegaal en zonder ouders de Verenigde Staten binnenkomen, verscheen in 2002 in een aantal afleveringen in de Los Angeles Times en leverde verslaggeefster Sonia Nazario een Pulitzer Prize op. Nazario stuitte op haar onderwerp toen ze op een ochtend een kort gesprekje met haar werkster voerde over kinderen. Maria bleek vier kinderen in Guatemala te hebben die zij al twaalf jaar niet gezien had. Een jaar later stond Maria's oudste zoon op de stoep. Zijn verhaal over de Treinen des doods, de goederentreinen waarmee migranten door Mexico reizen, betekende het begin van Nazario's boek.

Waar vroeger vooral mannen naar elders trokken, is nu naar schatting de helft van de migranten op deze wereld vrouw. Sommige economieën, zoals die van de Filippijnen en die van Honduras, steunen zwaar op de export van zorgende vrouwen - als huishoudster, schoonmaakster, kinderoppas. Werkende ouders in Amerika (of Europa) kopen de zorg van moeders in Latijns-Amerika. Latijns-Amerikaanse kinderen groeien op bij een familielid.

Gezinsspreiding als gevolg van arbeidsmigratie is van alle tijden. Maar met het toenemend aantal echtscheidingen blijft er geen ouder meer over om voor de kinderen te zorgen. Alleenstaande moeders in Honduras hebben de keus tussen het laten verhongeren van hun kinderen of wegtrekken. Mamma denkt meestal binnen twee jaar weer terug te zijn, maar dat blijkt een illusie. Geld sturen kan, de kinderen laten overkomen of zelf terugkeren is te duur en te gevaarlijk.

Enrique's moeder Lourdes vertrekt als hij vijf is. Enrique gaat bij zijn vader wonen, maar die zet hem op straat als hij aan een nieuw gezin begint. Enrique zwerft van zijn oma naar een oom. Als deze oom gedood wordt bij een smokkelactie, begint Enrique met lijmsnuiven en stelen. Nazario documenteert nauwgezet hoe het geromantiseerde beeld van zijn moeder in dat rijke land, wordt gevoed door het kindertrauma van verlating, twaalf jaar nauwelijks contact en dure cadeaus, wat Enrique uiteindelijk tot de diepe overtuiging brengt dat zijn redding ligt in een ontsnapping naar El Norte. Dat de reis zo onzeker is en zo vol gevaren, maakt de drang om het te proberen groter, suggereert Nazario. Aan het eind van zo'n donkere tunnel moet haast wel het paradijs schitteren.

Lijmsnuiven

Enrique's levensgevaarlijke reis werd door Nazario zo nauwgezet mogelijk gereconstrueerd. Ze interviewde hem toen hij de grensplaats Nuevo Laredo bij Amerika had bereikt, vervolgens maakte ze zijn tocht van 2.600 kilometer tussen Honduras en de VS zelf tweemaal. Haar boek is zo een combinatie van herinneringen van Enrique, observaties en ervaringen van Nazario zelf, en uitgebreide, journalistieke portretten van migranten, hulpverleners, burgemeesters van grensstadjes en migratie-agenten - al blijft Nazario zo dicht bij haar onderwerp dat de autoriteiten minder aan bod komen.

Een paar weken geleden stond in deze krant een reportage over de mensonterende situaties die zich voordoen aan de grens tussen de VS en Mexico. Veel minder bekend zijn de ontberingen die illegalen uit Latijns-Amerika moeten doorstaan om aan die grens te komen, een tocht door de zeven ringen van de hel. De lange Mexicaanse goederentreinen gaan traag genoeg om er op- en af te kunnen springen, met als risico dat je voeten onder de trein gezogen worden, zoals regelmatig gebeurt. De honger, dorst, smorende hitte en ijzige kou zijn nog het minste, erger zijn de kans om op zo'n trein geëlektrocuteerd te worden of er afgerukt te worden door een tak, zoals ook Nazario bijna overkwam.

Maar veruit de grootste bedreiging komt van la migra, de Mexicaanse migratiepolitie, en van bandieten. Het onderscheid tussen deze twee beroepsgroepen is als we Nazario mogen geloven in Mexico niet te maken. Beide groepen proberen de migranten te beroven, om ze vervolgens ook letterlijk uitgekleed door te laten. Migranten die te weinig hebben worden in elkaar geslagen, verkracht of zonder pardon van de rijdende treinen gesmeten.

De laatste hindernis is de Rio Grande aan de grens met de VS, met aan de ene kant rivaliserende smokkelbendes en aan de andere kant de Amerikaanse grenspolitie, voorzien van nachtkijkers, sensoren, helikopters en prestatiecontracten - hoe meer gevangen migranten, hoe meer geld. Enrique's moeder betaalt twaalfhonderd dollar aan een smokkelaar die Enrique in een autoband over de rivier helpt.

Littekens

Enrique sterft niet onderweg, zoals jaarlijks honderden van zijn lotgenoten. Maar na de hereniging met zijn moeder en gesetteld in een overvolle camper in North Carolina, blijken Enrique's littekens dieper dan gedacht. De woede bij verlaten kinderen is vaak groter dan zij zelf beseffen, de moeders zijn op hun beurt kwaad omdat hun offer niet erkend wordt. Enrique drinkt en begint weer met lijmsnuiven. Na een paar jaar smeekt hij zijn vriendin naar El Norte te komen. Hun dochtertje Jasmin, van nog geen vier, blijft achter.

In totaal werkte Nazario vijf jaar aan het boek. Ze werd geconfronteerd met schrijnende situaties, maar greep nooit in - journalistiek zeer verantwoord, maar menselijk gezien nogal hard. Ze beschrijft hoe de hongerige Enrique in Nuevo Laredo met auto's wassen geld voor een telefoonkaart probeert te verdienen. Had ze hem er één gegeven, dan was haar verhaal weg geweest en het hek van de dam. Maar toch, denk je.

Migratiedeskundigen schetsen in het nawoord een trieste cirkel van migratie, ontsporende jeugd en bloeiend gangsterdom in Latijns-Amerika. In Hondu- ras ligt het geboortecijfer al decennia hoog, zonder dat de economie groeit. Vaders zijn passanten, moeders trekken weg om werk te zoeken, grootmoeders kunnen hun kleinzonen niet in toom houden. Die vinden nieuwe familieleden in jeugdbendes.

Nazario's aandacht ligt evenwel niet bij deze grote lijnen, maar bij de precieze omstandigheden waaronder Lourdes en Enrique gedwongen zijn hun leven te leiden. Zoals Ad van Denderens fotoboek Go/No Go en Michael Winterbottoms film In This World (die beide over illegalen onderweg naar Europa gaan), is dit een documentair verhaal over migratie dat door zijn gedetailleerdheid het karakter krijgt van een hedendaagse mythe, een actueel oerverhaal. Zo wordt de gedrevenheid van migranten invoelbaar en hun bovenmenselijke inspanningen om iets van het leven te maken. Zeven vrachttreinen moet Enrique berijden, zeven keer wordt hij opgepakt en in de Bus van Tranen, zoals de deportatiebus genoemd wordt, teruggebracht. Inderdaad, een Odyssee.

Daarbij is Nazario's nadruk op de vrouwelijke kant van migratie, op moederliefde en het verlangen als familie bij elkaar te zijn, misschien een manier om het oordeel van Amerikaanse hardliners over illegale migratie te nuanceren. Tenslotte blijkt uit dit relaas opnieuw dat hard migratiebeleid vaak grotendeels cosmetica is. Migratie verdwijnt er niet door, het verdwijnt alleen uit zicht. Enrique denkt niet aan opgeven, zelfs niet als hij bijna doodgeslagen wordt door gangsters.

Sonia Nazario: Enrique's Journey. The Story of a Boy's Dangerous Odyssee to Reunite with his Mother. Random House, 287 blz. euro 26,99

    • Maartje Somers