Gevaar voor VVD-eenheid doet het goed in de peilingen

De drie kandidaten voor het lijsttrekkersschap van de VVD gaan de komende maand op campagne. Rita Verdonk profi-leert zich als buitenstaander.

Is dat gevaarlijk?

Kay van de Linde (Foto Michael Kooren) Nederland, Hilversum ,12-02-2002, Partijvoorlichter, perschef, spindoctor, Kai van der Linde van Leefbaar Nederland. foto Michael Kooren. Kooren, Michael

Als je de keuze hebt tussen de status quo of de vernieuwing, dan kies je toch voor het laatste? Deze redenering ligt ten grondslag aan de campagne van VVD-lijsttrekkerskandidaat Rita Verdonk. En de gevolgen ervan zijn dagelijks zichtbaar, niet alleen in de media, maar ook in de partij zelf.

Verdonk gaat debatten met haar tegenkandidaten Mark Rutte en Jelleke Veenendaal tot nu toe uit de weg. Ze heeft geen zin in “herhalingsoefeningen“. Daarmee creëert ze, net als Pim Fortuyn deed, een sfeer van exclusiviteit. Met haar eis een waarnemer neer te zetten op het partijbureau om te zien of de verkiezingen wel eerlijk verlopen, benadrukt Verdonk haar positie als buitenstaander. Haar campagneteam werkt op Amerikaanse wijze. Dat betekent: denken in beelden, werken aan imago, continu opvallen.

Gisteravond, op de dag dat de kandidaatstelling formeel sloot, gaf Verdonk de aftrap van haar campagne in herensociëteit de Vereeniging in Utrecht. In de zaal veel sigarenrokende mannen in pak. Verdonk had haar onderwerp aangepast aan deze setting: ze kondigde aan de lasten voor zowel burgers als ondernemers te willen verlagen. De winstbelasting voor kleine ondernemers moet omlaag, bonussen aan werknemers tot 250 euro mogen weer onbelast worden verstrekt en het hoogste belastingtarief in de inkomstenbelasting gaat omlaag van 52 naar 48 procent, “zodat hardwerkende mensen meer dan de helft van hun inkomen voor zichzelf houden“. Dat sloeg aan in de herensociëteit.

Toen Verdonk later op de avond vanuit diezelfde locatie, omringd door de leden, even bij Nova mocht inbreken, waar Rutte in de studio aan tafel zat, werd duidelijk waarom zij in Utrecht was. Het beeld klopte met wat haar campagneteam wil overbrengen: Rita is van de leden, Mark van het partij-establishment.

De campagne om het lijsttrekkerschap van de VVD mag op zijn minst on-Nederlands genoemd worden. Eerdere lijsttrekkersverkiezingen, zoals bij D66 of de PvdA, verliepen veel gemoedelijker. Binnen de VVD wordt hij echter ook als “niet des VVD's“ getypeerd. Liberalen, zo is de algemene opvatting, zijn gezellige mensen, een beetje anarchistisch ook, en die gaan niet zo met elkaar om. Een beetje strijd is leuk, maar dit is wel erg hard.

Wat kwaad bloed heeft gezet bij de VVD is dat Verdonk van tevoren niet met de partijtop heeft overlegd over haar kandidatuur. De kritiek vanuit de VVD-top verdient wel enige relativering: Rutte is bij de Haagse liberale kopstukken favoriet.

Er zijn ook inhoudelijke bezwaren tegen Verdonks methode: haar keuze om zich als buitenstaander te profileren, is gevaarlijk voor de eenheid in de partij. Hoe beter die methode werkt, des te meer afstand Verdonk zal moeten nemen van de VVD, vrezen sommigen in de partij, met zelfs het risico van scheuring.

Daar staat tegenover dat de interne strijd vooralsnog een positief effect heeft. In de peilingen stond de VVD afgelopen vrijdag voor het eerst in jaren weer boven de dertig zetels. Verdonk hoopt dat vanavond, als de nieuwe peiling gepresenteerd wordt, de veertig zetels gehaald zullen worden.

De beide kandidaten financieren hun campagne volledig uit eigen zak, zo benadrukken de campagnemedewerkers. Rutte zou tot nu toe zo'n 6.000 euro hebben uitgegeven, Verdonk 1.000 euro. Via een bevriende ondernemer heeft zij inmiddels een eigen website (stemrita.nl). Rutte werkt nog aan een site en Veenendaal heeft er al een: jellekeveenendaal.nl.

Naast de officiële campagneteams beginnen inmiddels ook fanclubs zich te roeren. Zowel op internet als “in het echt' bestrijden de Rita-fans en de markruttefanclub.nl elkaar fel. Oprichter Jan Weijers van Ruttes fanclub wilde gisteren in Utrecht zichzelf, vermomd als George Bush, in de aanbieding doen als officiële verkiezingswaarnemer van Verdonk. Hij werd door de beveiligers van Verdonk snel uit de zaal verwijderd. En Verdonks fanclub hulde zich in oranje wegwerkershesjes met daarop de tekst “Stem Rita'.

Nu het “conflict' over de hoeveelheid debatten is beslecht (Rutte wilde er zeventien, het partijbestuur acht en Verdonk en Veenendaal vijf, het werden er zes), en de schrik over de eigen waarnemer bij de verkiezingen achter de rug is, gaat het vanaf nu misschien meer over de inhoud. Het partijbestuur heeft oud-europarlementariër Jan-Kees Wiebenga, nu lid van de Raad van State, bereid gevonden als onafhankelijk toezichthouder op te treden tijdens de campagne en de kiesprocedure. Dat is niet hetzelfde als de door Verdonk gewenste waarnemer.

Verdonk is van plan in een twintigtal bijeenkomsten stapsgewijs uiteen te zetten waar zij met de VVD naar toe wil. Die bijeenkomsten zullen allemaal strak geregisseerd worden om maximaal effect te sorteren. Rutte publiceerde vanmorgen zijn campagne-manifest met de titel De toekomst is nu. Daarin geeft hij aan de hand van negen onderwerpen aan wat zijn plannen zijn, Jelleke Veenendaal gaf eerder al aan wat haar belangrijkste doel is als ze lijsttrekker mocht worden: meer macht voor de leden.

Verdonk laat haar eigen partij niet helemaal links liggen. Gisterenavond vertelde ze dat ze contact had gezocht met British Telecom-topman Ben Verwaayen, die het verkiezingsprogramma voor de VVD schrijft. Verdonk wil niet het risico lopen met haar campagne te veel afstand te nemen van waar Verwaayen over een paar maanden mee zal komen.

Vanmiddag maakte de VVD bekend dat zich geen nieuwe kandidaten hebben gemeld voor het lijsttrekkerschap. De drie kandidaten hebben nu tot 24 mei de tijd om de 40.000 leden aan zich te binden. Het gaat er volgens sommige liberalen niet om hoe ver beide kandidaten nu van elkaar afstaan, maar hoe dicht ze na de strijd weer bij elkaar komen.

    • Egbert Kalse