De botten blijven over

Philip Roth wisselt 'geschiedenisboeken' af met 'lichaamboeken'

In 'Alleman' schetst de auteur een beangstigend beeld van ouderdom, zonder in cynisme te vervallen.

Roth wisselt de laatste jaren 'geschiedenis'-boeken af met de 'lichaam'-boeken. Zijn vorige, succesvolle roman, The Plot against America, behandelde de wat als-geschiedenis van de Verenigde Staten, als het land in de jaren dertig in de greep zou zijn gekomen van Hitlervriendelijke isolationisten. In zijn nieuwe boek Everyman, dat iets eerder dan de Amerikaanse editie in Nederland verschijnt als Alleman, behandelt hij een klein, intiem onderwerp. De 'Everyman' uit de titel is een verwijzing, naar het allegorische personage uit de middeleeuwse letterkunde, dat in het Nederlands bekend is als 'Elkerlyc'; de keuze voor 'Alleman' als titel voor de vertaling is vermoedelijk bedoeld om moderne lezers niet al te veel af te schrikken.

De keuze voor een allegorisch personage, brengt met zich mee dat van een uitgewerkte, geïndividualiseerde psychologie geen sprake is. Roths Alleman is in veel opzichten gemiddeld: hij heeft drie huwelijken achter de rug, en twee zoons en een dochter. Als New Yorkse reclameman heeft hij succesvol carrière gemaakt. Na zijn pensionering heeft hij zich toegelegd op zijn echte liefde: de abstracte schilderkunst. De roman opent met de begrafenis van deze gemiddelde Amerikaan, die na de aanslagen van 9/11 New York heeft verlaten, en alleen woonde in een rustige kustplaats.

Wat volgt is een bittere schets van het leven als gepensioneerde, met terugblikken op een levensgeschiedenis, voor zover die in het teken heeft gestaan van ziekte en dood; Roth moet tijdens het schrijven met enige regelmaat een medische encyclopedie hebben geraadpleegd.

Stap voor stap verliest Alleman door een hartkwaal alles wat zijn leven de moeite waard maakte; zijn vermogen om te schilderen, om te zwemmen in de branding van de zee, en om jonge vrouwen aan te trekken. Waar levenskracht, en vooral een seksuele verovering, het weldadige besef oproepen een onvervreemdbaar individu te zijn, maken ziekte en ouderdom iedereen gelijk; vandaar ook de keuze voor de allegorische vorm. Alle jonge, gezonde mensen zijn gezond op hun eigen wijze, maar alle oude, zieke mensen lijken op elkaar.

Veel 'late' romans van Roth zijn oefeningen in sterven. Dat geldt ook voor Alleman. Waar hij zijn personages in het verleden graag woest tekeer liet gaan tegen de onredelijkheid van de dood, zoals de grandioze Mickey Sabbath in Sabbath's Theater, onderzoekt Roth hier een tegenovergestelde houding; die van het stoïcisme. Dochter Nancy herinnert zich als de belangrijkste levensles van haar vader: 'Je kunt de werkelijkheid niet overdoen. Neem het leven zoals het komt. Hou voet bij stuk en neem het leven zoals het komt.'

Dat is geen bijster veelbelovend uitgangspunt voor een roman; juist de uitbundige, hysterische weigering om de dingen te nemen zoals ze zijn van Mickey Sabbath, leverde geweldige scènes op. Maar de kneep zit 'm in Alleman in de rücksichtslose, consequente uitwerking van dit niet zo originele uitgangspunt. Roths Alleman weigert elke vorm van metafysische of religieuze troost te aanvaarden en blijft zelfs in zijn diepe eenzaamheid volkomen aards en nuchter. Dood is dood, en alleen botten blijven over, zo beseft hij onophoudelijk.

Toch vervalt Roth niet in cynisme of nihilisme. Alleman haalt warme herinneringen op aan zijn oudere broer, zijn dochter, zijn tweede vrouw en zijn vader, die een kleine juwelierswinkel had. Hij herinnert zich een lofzang van zijn vader op de diamant. Een diamant betekent meer dan alleen schoonheid en een statussymbool, placht zijn vader te zeggen: 'Want behalve mooi en statusverhogend en kostbaar is de diamant ook iets onvergankelijks. Een stukje van de aarde dat onvergankelijk is, en een gewone sterveling draagt het aan haar hand!'

Diezelfde aarde keert terug in een magistrale flashback waarin Roth de begrafenis van de vader beschrijft. Het graf moet, volgens een oud joods gebruik, door de nabestaanden niet met een symbolisch schepje zand, maar volledig met aarde worden bedolven; een enorme klus die Alleman doet huiveren. 'Zijn vader zou niet alleen in die kist moeten liggen, maar ook onder het gewicht van die aarde, en plotseling zag hij het gezicht van zijn vader alsof de kist er niet was, alsof de aarde die ze in het graf gooiden direct op hem terecht kwam, zijn mond vulde, zijn ogen verblindde, zijn neusgaten verstopte en zijn oren afsloot.'

Het enige dat in deze roman aan de aardse vergankelijkheid ontsnapt, is zelf onderdeel van de aarde: een diamant. Roth heeft een roman willen schrijven die even nauwkeurig en met evenveel vakmanschap is geslepen, en die even hard en fonkelend is als een edelsteen; aards en niet meer dan dat, maar toch bestand tegen de tand des tijds. Helemaal geslaagd is dat niet. Daarvoor is het personage Alleman (onvermijdelijk) te gewoontjes, en is de thematiek van het boek uit Roths rijke oeuvre al te bekend. Toch is dit van de kleine romans van Roth een van de betere. Rest voor de lezer alleen nog de hoop, na dit soms vlakke maar uiteindelijk gruwelijke beeld van de ouderdom, dat het vermogen van de literatuur om de werkelijkheid af te beelden begrensd is.

boek

Philip Roth: Alleman.

Vertaald uit het Engels door Ko Kooman. De Bezige Bij, 208 blz. 17,50

Vertaald uit het Engels door Ko Kooman. De Bezige Bij, 208 blz. € 17,50

    • Peter de Bruijn