Top Gear's koude oorlog

De populariteit van het Britse televisieprogramma Top Gear is immens. Vooral door presentator Jeremy Clarkson die als een soort John Cleese de autowereld 'terroriseert'.

Februari 2004. De Britse omroep BBC geeft een schadevergoeding van 250 pond aan de gemeenteraad van Churchill, Somerset. De inwoners dachten dat de dertig jaar oude kastanje in hun park was beschadigd door vandalen, totdat een van hen op de BBC-televisie in het autoprogramma Top Gear zag hoe presentator Jeremy Clarkson vol enthousiasme een Toyota Hilux, een nogal stevige pick-up, tegen de bewuste boom parkeerde.

De aanrijding met de boom was nog een van de minst rigoureuze pogingen van Top Gear om de Hilux naar de andere wereld te helpen: ze lieten de auto een etmaal in zee staan, ze staken hem in brand en zetten hem op een flatgebouw dat vervolgens werd opgeblazen. De Toyota bleef het doen.

Een paar maanden na het Hilux-incident rijdt Clarkson met een Land Rover Discovery naar de top van de berg Ben Tongue in Schotland. 'Mooi uitzicht!' verklaart de presentator nadat hij boven is aangekomen. De omgewoelde heide- en veengrond, zo zeggen experts, zal jaren nodig hebben om te herstellen.

Het programma Top Gear is controversieel, niet in het minst door presentator Clarkson, en waanzinnig populair, om precies dezelfde reden. Hoewel Clarkson twee sidekicks heeft (Richard Hammond met witte tanden en James May met warrig haar), is het vooral de droge Britse humor van Clarkson (zie 'Jeremy Clarkson zelf aan het woord') die mensen ertoe beweegt op zondagavond af te stemmen op de BBC (en sinds 2003 op vrijdag op Veronica).

Top Gear is bij de start in 1977 nog een braaf consumentenprogramma, maar verandert met de komst van Clarkson in 1989 in een volstrekt eigenzinnige show, waarin de presentator rondscheurt in auto's die geen kijker kan betalen (Ferrari's zijn voor Clarkson middenklassers) en waarin caravans, Hyundai's en Opels het moeten ontgelden. Over de Vauxhall (Opel) Vectra zegt Clarkson bij de introductie: 'Ik weet dat hij de Cavalier [de Ascona, red.] moet vervangen. Ik weet het. Maar luister nou: het is gewoon een doos op wielen.'

Als Clarkson in 1999 het programma verlaat, zakken de kijkcijfers in en in 2001 zet de BBC Top Gear in de parkeerstand. Het nieuwe Top Gear, met uitzendingen van een uur in plaats van een halfuur, is bedacht door Clarkson en wordt sinds 2002 opgenomen in een vliegtuighangar in Surrey. Clarkson heeft een belangrijke eigenschap van de formule bewaard: auto's worden niet beoordeeld op hun prestaties, maar worden onderworpen aan de totaal subjectieve mening van de presentatoren.

De eerste aflevering na de restyling begint met de geruststellend bedoelde mededeling: 'Dit programma bevat geen Hyundai's.' Clarkson had al eerder blijk gegeven van zijn afkeer tegen het Koreaanse merk. De ontwerper van de Hyundai XG had waarschijnlijk een spaniël gegeten, zei hij. De BBC verklaarde vlug dat Clarkson de dingen soms zegt 'met een twinkeling in de ogen'.

Door de onheuse wijze waarop Clarkson fietsers, zuinige auto's, kortom het milieu in algemene zin bejegent, is de relatie tussen Top Gear en milieuactivisten op zijn zachtst gezegd kil. De programmamakers gebruiken in deze koude oorlog vooral het wapen humor. Bijvoorbeeld als co-presentator Hammond een Saab mag testen in het centrum van Londen. 'De katalysator van deze auto is zo goed', concludeert hij, 'dat de lucht die uit de uitlaat komt, veel schoner is dan de lucht in de omgeving.' De triomfantelijke conclusie van Clarkson luidt: je moet de motor van je Saab gewoon de hele dag laten draaien!

En hoewel de ironie er ook hier dik bovenop ligt, moest Clarkson afgelopen september de tol betalen voor zijn grappen: een milieuactiviste duwde hem een taart in zijn gezicht, een fair trade organic homebaked banana meringue, dat wel.

Met Top Gear gaat het ondertussen beter dan ooit: in november vorig jaar kreeg het programma een Emmy Award en er is inmiddels een pilot gemaakt voor een Amerikaanse equivalent. Helaas met andere presentatoren.

Best of Top Gear, vrijdag 21 april, Veronica, 21:20-22:25u., de achtste serie (volgens het nieuwe format), zondag 7 mei, BBC 2.