'Overheid is te negatief over burgers'

De burger moet bepalen hoe de overheid eruit ziet, vindt Ombudsman Brenninkmeijer. Maar in Nederland lijkt dat niet te lukken.

Alex Brenninkmeijer Foto Peter Hilz Nederland, Den Haag, 27 september 2005 Prof. dr. A.F.M. ( Alex ) Brenninkmeijer is door de Tweede Kamer benoemt tot Nationale ombudsman De Tweede Kamer heeft in haar vergadering van 27 juni 2005 de heer prof. dr. A.F.M. Brenninkmeijer benoemd tot opvolger van de huidige Nationale ombudsman mr. R. Fernhout. Met ingang van 1 oktober aanstaande bekleedt de heer Brenninkmeijer de functie van Nationale ombudsman. Prof. dr. A.F.M. (Alex) Brenninkmeijer is momenteel hoogleraar Staats- en Bestuursrecht aan de Universiteit van Leiden. foto: Peter Hilz

De overheid beschaamt stelselmatig het vertrouwen van de burger. Dat vindt de Nationale Ombudsman, Alex Brenninkmeijer, zelf het ergste. Het is één van vele punten van kritiek die hij plaatst in zijn jaarverslag 2005. Burger en overheid kunnen zo geen 'volwassen relatie' krijgen. En die zou volgens Brenninkmeijer passen in een complexe samenleving met volwassen burgers.

Brenninkmeijer trad dit najaar aan als Nationale Ombudsman. Soms neemt hij zelf de telefoon op, als mensen naar zijn organisatie bellen met een klacht over de overheid. Hij wil 'niet alleen rapporten schrijven, maar de werkelijkheid veranderen'. En: 'Niet alleen de overheid, maar ook burgers een spiegel voorhouden'.

Kunt u de realiteit veranderen?

'We hebben dingen veranderd. Bij de Informatie Beheergroep, die verantwoordelijk is voor de studiebeurzen, ging het slecht. Daar is na onze kritiek veel verbeterd. We dragen argumenten aan op basis waarvan in de politiek gedebatteerd en beslist kan worden.'

De Immigratie- en Naturalisatiedienst (IND) luistert niet naar u. De Ombudsman bekritiseert de dienst al jaren, maar er verandert niets.

'De IND moet zich eindelijk realiseren, dat hij met mensen te maken heeft. Hij moet een splitsing maken tussen de grote maatschappelijke en politieke druk rond het onderwerp vreemdelingen en het professioneel uitvoeren van het systeem. Nu krijg je als je zegt 'de IND werkt slecht' de reactie 'je bent vóór vreemdelingen'. Een gebrek aan zorgvuldigheid ten opzichte van vreemdelingen wordt gezien als een gerechtvaardigd onderdeel van het vreemdelingenbeleid. Dat is een drogreden en een schande.

'Dit geldt ook voor het UWV (over de uitkeringsinstantie kreeg de Ombudsman vorig jaar de meeste klachten, red.). De maatschappelijke druk die bestaat rond mensen die ziek zijn, leidt tot een onprofessionele organisatie.'

U levert stevige kritiek. Is het nu slechter gesteld dan 50 jaar geleden?

'De samenleving is veranderd. Mensen sturen aan op een volwassen verhouding met hun overheid en willen geen paternalisme meer. Ze stellen op een redelijk niveau eisen aan de overheid.

'Er bestaat een kloof tussen hoge politieke ambities en prestaties. Hervormingen in het zorgstelsel, de sociale zekerheid en de huurmarkt zijn lang uitgesteld en worden nu te snel uitgevoerd.

'We moeten af van het idee van de maakbare samenleving. De samenleving heeft zijn eigen dynamiek. Ingrijpende veranderingen proberen door te voeren heeft niet zoveel effect. De kansen dat je de overheid 'maakt' zijn groter, dat is overzichtelijker.

'In een democratie moeten burgers bepalen hoe de overheid eruit ziet. Nu zien we het te veel andersom gebeuren. Ik maak me echt zorgen over de toon waarmee de overheid over burgers spreekt in Nederland. Het is veel te negatief: ze zijn te oud, te dik en werken niet hard genoeg.'

Wat is de oplossing? Een dwangsom, waarbij de overheid betaalt bij het overschrijden van termijnen?

'Dat kan wel een prikkel zijn, maar is geen structurele oplossing. Als je je uitkering niet krijgt van het UWV verwacht je dat het wordt opgelost en niet duizend euro dwangsom op je rekening (het maximum bedrag wat in een voorstel van de Kamer uitgekeerd zou kunnen worden, red.).

'Bestaande bezwaarprocedures werken ook niet goed. Ze brengen een oplossing verder weg door procedure op procedure te stapelen. In een vroeg stadium moeten ambtenaar en burger gewoon met elkaar aan tafel gaan zitten en de boel aanharken met mediation. In bezwaarprocedures zijn burger en overheid ongelijkwaardig.'

Zijn burgers niet te mondig?

'Je hebt een hele mondige bovenlaag, een onderlaag die niet meedraait en een tussenlaag die zegt 'ze doen maar' en om een sterke leider vraagt. Over de onderlaag maak ik me zorgen. Ik wil proberen erachter te komen welke problemen zij hebben, die nu verborgen blijven omdat ze niet klagen.

'Er is een bepaalde mondigheid die ik zou durven betitelen als hufterigheid. Dit geldt voor sommige klachten over de politie en die verklaren we dan niet gegrond.

'Ik vind dat burgers ook wat geduld moeten hebben met de overheid. Burgers schrijven soms de overheid een brief en verwachten de volgende dag antwoord. Ook zouden ze soms zelf de overheid beter moeten informeren.'