...maar snappen wij niks van de menselijke vrijheid

Als we op school de filosofie niet te lijf gaan met een soldeerbout, kan dit ons goed voorbereiden op de dagelijkse praktijk, meent Coen Simon.

Waar gaat een filosofiedocent op schoolreisje met zijn klas naar toe? Meer dan café Flore aan de Boulevard Saint Germain schiet me niet te binnen. Het is de beroemde plek waar Sartre en de zijnen rookten en filosofeerden. Het zegt veel over het vak filosofie: het laat zich lastig aanschouwelijk maken. Filosofie is namelijk het vak dat denkt over het denken. En wat moeten we daarbij laten zien?

Als Maarten 't Hart het schoolreisje-argument had gebruikt, had hij nog een aardig punt gehad om de legitimiteit van het vak filosofie op de middelbare school in twijfel te trekken. Maar voor zijn kritiek bedacht hij de volgende argumenten: filosofie begint met dezelfde letter als flauwekul, veel filosofen waren antisemitisch en we kunnen beter leren solderen dan abstract denken: 'Denk je dat je iets heb aan Kants opvattingen over het wezen van de tijd als je horloge stukgaat?'

Dat literatuur en lariekoek met dezelfde letter beginnen betekent natuurlijk niet dat ze iets met elkaar van doen hebben - je hoeft geen filosoof te zijn om dat te begrijpen. Lastiger is de misvatting dat wanneer enkele filosofen zich wel eens antisemitisch hebben geuit, dat dan de hele filosofie antisemitische onzin is. Om het wat aanschouwelijker te maken: dat de schrijver Céline zich antisemitisch heeft uitgelaten, betekent niet dat zijn literatuur, laat staan alle literatuur, antisemitisch is. Evengoed is het ook niet zo dat, omdat het prachtige werk van Céline literatuur is, alle boeken die Maarten't Hart produceert - al ruim dertig jaar lang ieder jaar één titel erbij, als ware schrijven slechts handvaardigheid - allemaal even literair zijn. Wat er ondeugdelijk is aan het laatste deel van mijn redenering, kun je tegenwoordig op havo en vwo al leren. Voor de leergierigen: een combinatie van een argumentum ad hominem en een non sequitur.

Leren redeneren is een belangrijke bijdrage die het vak filosofie levert aan de kwaliteit van ons onderwijs, maar misschien niet de belangrijkste. Zoals ik al zei, is filosofie het vak dat denkt over het denken.

Dat dit niet hetzelfde is als psychologie, is zelfs voor filosofiedocenten lastig, zo merkte ik laatst weer toen ik in Zwolle een lezing hield voor scholieren. Voor hun eindexamen filosofie bestuderen ze de deugdethiek. Mij was gevraagd wat dieper in te gaan op de rol van schaamte in ons handelen. Na mijn lezing stelde een leerling dat schaamte met deugdelijk leven niets te maken kon hebben, aangezien 'het een reactie is die voortkomt uit het autonome zenuwstelsel'. De filosofiedocent die dat zijn leerlingen wijsmaakt moet maar biologie gaan geven.

Over het menselijk gemoed is meer te zeggen dan dat het 'een kwestie van chemie' is. Sterker nog, het dagelijks leven vráágt van ons daarover meer te zeggen. De neurowetenschapper die overdag aantoont dat de 'vrije wil' kan worden gereduceerd tot een onbewust neurologisch proces, zal in de supermarkt nog steeds in vrijheid moeten beslissen wat hij die avond eten wil. Wat dat voor de menselijke vrijheid betekent, behandelt het vak filosofie.

Samen met handvaardigheid - want daarin geef ik 't Hart gelijk - bereidt filosofie ons het beste voor op de dagelijkse praktijk. Mits we kortsluitingen in het denken niet te lijf gaan met een soldeerbout.

Coen Simon is filosoof. Van hem verscheen onlangs het boek 'Kijk de mens'.