Hof EU: advocaat bij verhoor past bij 'fair trial'

De Nederlandse overheid heeft 25 jaar de advocaat bij het eerste politieverhoor van een verdachte weggehouden. Nu is minister Donner bereid ermee te experimenteren.

Voor het Joegoslavië-tribunaal is het een vanzelfsprekendheid. Verdachten hebben altijd recht op aanwezigheid van een advocaat bij politieverhoren. Dat is nadrukkelijk een internationaal erkend mensenrecht. Het tribunaal beschouwt schending van dat recht als reden om onherroepelijk tot bewijsuitsluiting te oordelen.

Het recht om te allen tijden een beroep te kunnen doen op een advocaat is ook gangbare praktijk in 17 van de 25 Europese lidstaten, zo bleek onlangs uit onderzoek van de Orde van Advocaten.

In Nederland is dat recht (nog) niet vastgelegd, ondanks een al meer dan 25 jaar durend debat daarover. In 1980 nam de Tweede Kamer een motie aan van D66 waarin de regering gevraagd werd om ook in Nederland te experimenteren met politieverhoren waarbij de advocaat vanaf het allereerste moment aanwezig is. De motie werd niet uitgevoerd. In 1986 diende de Orde van Advocaten een compleet opgetuigd initiatiefwetsvoorstel in bij de toenmalige minister van Justitie. Maar die legde het wetsvoorstel naast zich neer.

Het debat laaide opnieuw op naar aanleiding van de Schiedammer parkmoordzaak. Een van de aanbevelingen van de commissie-Posthumus betrof het audiovisueel opnemen van die verhoren bij zware delicten of in zaken waarbij minderjarigen of zwakbegaafden betrokken zijn.

Gisteren debatteerde de Tweede Kamer opnieuw over het invoeren van het recht op juridische bijstand vanaf het eerste politieverhoor, naar aanleiding van, opnieuw, een motie van D66. Volgens het Tweede-Kamerlid Dittrich, die de motie indiende, kan de kwaliteit van het politieverhoor juist toenemen als er vanaf het begin advocaten bij aanwezig zijn. Dittrich verwees naar onderzoek in Scandinavië, waaruit blijkt dat verdachten juist meer vertellen als hun advocaat bij de verhoren aanwezig is. Ze kunnen dan ter plekke overleggen of relevante informatie verstrekt kan worden, waar verdachten zich zonder aanwezigheid van de advocaat beroepen op hun zwijgrecht. 'Het zal ook wel eens een andere kant opgaan, maar het is in ieder geval niet altijd een remmende factor, het is geen zand strooien in de machine', aldus Dittrich.

Dittrich verwees in zijn motie naar uitspraken van het Europees Hof voor de Rechten van de Mens, waaruit zou blijken dat de aanwezigheid van een raadsman bij het verhoor door de politie onderdeel uitmaakt van het beginsel van fair trial. Op die uitspraken had de Orde van Advocaten eerder dit jaar in een brief aan de Tweede Kamer ook al gewezen. Volgens Straatsburgse jurisprudentie, aldus de Orde, moet een verdachte altijd een advocaat kunnen consulteren voordat hij belangrijke beslissingen neemt.

Ook het European Committee for the Prevention of Torture and Inhuman or Degrading Punishment heeft er naar aanleiding van werkbezoeken in Nederland op gewezen dat een verdachte vanaf het allereerste moment van detentie op het politiebureau recht op een advocaat heeft, aldus de Orde. Maar verantwoordelijk minister Donner (Justitie, CDA) was tot voor kort een verklaard tegenstander van deze praktijk.

In Europees verband wordt al geruime tijd onderhandeld over een voorstel van de Europese Commissie over de rechten van verdachten in de Europese lidstaten: 'procedurele waarborgen voor verdachten in strafzaken in de gehele Europese Unie'. De aanwezigheid van advocaten bij politieverhoren maakt daarvan deel uit.

In een reactie op Commissievoorstellen stelt Nederland zich tot nu toe op het standpunt dat de jurisprudentie van het Europees Hof niet impliceert dat advocaten het recht hebben om bij het allereerste politieverhoor aanwezig te zijn.

Individuele lidstaten, zo legt Nederland die jurisprudentie uit, hebben ruimte om een eigen invulling te geven aan het recht van verdachten op juridische bijstand. Als in Nederland dat recht zou worden ingevoerd, zal het opsporingsonderzoek zich voorafgaand aan de verhoren veel meer moeten concentreren op bewijsvergaring. Nu gebeurt dat mede aan de hand van die verhoren.

Gisteren gaf Donner gehoor aan de wens van de Tweede Kamer om op beperkte schaal te experimenteren met de aanwezigheid van advocaten bij politieverhoren. De minister zal de Kamer daarover voor juli informeren.

    • Jos Verlaan