'Een echte Beethoven, van mij'

Beethoven liet talloze onvolledige werken na. Componist Cees Nieuwenhuizen voltooide het Vioolconcert in C, dat vrijdag in Rotterdam een wereldpremière krijgt.

Cees Nieuwenhuizen Foto Roger Cremers Nederland, Alkmaar, 13-04-2006 Cees Nieuwenhuizen (Musicoloog en Beethovenspecialist) PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

De eerste 259 maten. Meer kennen we niet van het Vioolconcert in C waaraan de jonge Ludwig van Beethoven ergens rond 1790 begon, ver voor het bekende en enig andere Vioolconcert in D (1806) dat tot de hoogtepunten van het klassieke vioolrepertoire behoort.

Het begint met een thema dat doet denken aan de Eerste symfonie. Daarna een stukje doorwerking. En dan, ineens, houdt het op. Geen doorwerking, geen reprise, laat staan een coda. Misschien maakte Beethoven de compositie niet af, omdat hij hem niet goed vond. Maar waarschijnlijk ging de rest van het jeugdwerk domweg verloren.

Dat laatste is de overtuiging van pianist, componist en musicoloog Cees Nieuwenhuizen. De verweesde noten vond hij echter zo de moeite waard, dat ze volgens hem gehoord móeten worden. Daarom schreef hij de rest er naar eer en geweten zelf maar bij. Het nu volledige eerste deel zal vrijdag in de Rotterdamse Doelen zijn wereldpremière beleven.

Nieuwenhuizen is niet de eerste de beste als het om Beethoven-voltooiingen gaat. Eerder completeerde hij bijvoorbeeld al een deel uit een hoboconcert, een Adagio voor piano (uitgevoerd door Ronald Brautigam), en muziek voor strijkorkest.

Om eerlijk te zijn: het Vioolconcert in C werd al eerder 'voltooid', voor het eerst in 1879. Nieuwenhuizen kon met vroegere voltooiingen echter geen genoegen nemen. 'Die hadden nooit als doel er een consistent geheel van te maken', zegt hij, 'maar vertrokken vanuit de gedachte: er moet nog een stukje aan, anders breekt het zo raar af. Ik heb geprobeerd juist zo integer mogelijk dóór te gaan, rekening houdend met de stijl van de jonge Beethoven: hoe pakt hij de doorwerking in andere werken aan, hoe gaat hij naar de reprise?'

Volgens de beroemde violist Gordan Nikolic, die het stuk met het Nederlands Kamerorkest in première zal brengen, is Nieuwenhuizen in zijn opzet geslaagd: 'De bewerking vormt een geheel. Andere versies die ik ken, hebben geen ruggengraat. Hier is het één samenhangend, natuurlijk verhaal.'

Volgens Nieuwenhuizen gaat het om een 'echte' Beethoven, maar wel één 'waarin ik noodzakelijk de hand heb gehad. Maar al het thematische materiaal komt bij Beethoven vandaan.'

Iets ingrijpends durfde Nieuwenhuizen, als bescheiden vingerafdruk, slechts aan het slot te doen: 'Ik dacht: nou mag ik ook nog even. Ik ben niet direct naar de grondtoon c teruggegaan, zoals voor de hand zou liggen, maar ga eerst nog even langs as - een verwante toonsoort. Dat geeft een mooie ontlading, berusting. Het slot klinkt dan ook in zacht pianissimo, hoewel Beethoven waarschijnlijk forte geëindigd zou zijn.'

Ook Nikolic herkent vooral Beethoven: 'Op sommige plaatsen gaat het echt tot de grens van wat mogelijk is op een viool. Muzikaal is het voor mij sterk verbonden met de vrolijker stukken van Beethoven. Het doet me ook denken aan het Tripelconcert: het is lyrisch, ritmisch, met een energieke, vrolijke mars. Geen écht drama, alleen goedgestemd drama. En het klinkt!'

Vioolconcert in C van Beethoven, voltooid door Cees Nieuwenhuizen. Nederlands Kamerorkest o.l.v. Gordan Nikolic. 21/4 De Doelen, Rotterdam. Inl.: www.dedoelen.nl.

    • Jochem Valkenburg