PvdA kiest lokaal voor oude bekenden

In de campagne voor de verkiezingen zette de VVD zich af tegen de PvdA.

Toch vinden de twee partijen elkaar in veel lokale besturen, samen met het CDA.

De grootste verliezers bij de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart doen het goed bij de vorming van gemeentebesturen. CDA (verlies van 296 raadszetels) en VVD (128 zetels verlies) zijn voor de grote winnaar PvdA geliefde partners om een gemeentebestuur mee te vormen.

Uit een inventarisatie van Gemeenteraad.nl onder 231 gemeenten waar de coalitiesamenstelling bekend is, blijkt dat een coalitie van PvdA, CDA en VVD de populairste combinatie is. Gemeenteraad.nl is een adviesbureau voor gemeenteraden. In 2002 zaten de drie partijen samen in veertien procent van de gemeentebesturen. Volgens de voorlopige cijfers van Gemeenteraad.nl is dat nu achttien procent. Directeur Roel Freeke benadrukt dat de inventarisatie nog onvolledig is: in veel gemeenten is de coalitie nog niet bekend.

Deze uitkomst is niet alleen opvallend omdat CDA en VVD zoveel zetels verloren. De VVD zette zich in haar campagne sterk af tegen de PvdA. Het CDA voerde weliswaar campagne met vooral lokale kandidaten, maar maakte tussen de regels door het beleid van het kabinet-Balkenende inzet van de verkiezingsstrijd.

Dat de landelijke kilte tussen de grote partijen lokaal niet doorwerkt is niet zo gek, zeggen lokale bestuurders zelf. In Den Haag, zeggen ze, wordt er veel over politiek-ideologische abstracties gepraat. In de gemeenten moeten er praktische problemen opgelost worden. En dan blijken de verschillen tussen de partijen kleiner dan ze lijken.

Het heeft ook met de rolverdeling in het parlement te maken, zegt Els Aarts, ook de komende periode weer CDA-wethouder in Tilburg. Daar schuift het CDA op naar coalitiepartner VVD. 'In de zaaltjes in het land', ziet Aarts - vice-voorzitter van de programmacommissie van het CDA - een tegenbeweging. Lokale CDA'ers neigen juist 'heel erg' naar de PvdA. Ze willen graag hun sociale gezicht laten zien, wat 'minder rigide' zijn dan het kabinet. Bijkomend voordeel is dat ze daarmee voor de PvdA ook inhoudelijk een goede partner zijn.

Bij de VVD leek samenwerking met de PvdA ondenkbaar, als je naar de landelijke politici luisterde. 'Van Appelscha tot Zevenaar, overal zie je die lokale apparatsjiks en partijtijgers, onvermoeibaar in hun raden en colleges tegen elke vernieuwing inhangen.' Dat was, zei Jozias van Aartsen, oud-fractievoorzitter van de VVD, wat hij van zijn partijgenoten hoorde als hij naar het karakter van lokale PvdA'ers vroeg. Het is voor die partijgenoten in ieder geval geen reden om niet met de PvdA in de colleges te stappen, zo blijkt uit de inventarisatie van Gemeenteraad.nl. Fractievoorzitter Van Aartsen maakte het niet meer mee. Hij stapte na de gemeenteraadsverkiezingen op, zijn partij had niet genoeg zetels behaald.

Voor de PvdA, die na de verkiezingen in veel gemeenten de grootste werd en dus vaak het voortouw nam bij de collegeonderhandelingen, blijkt ook vaak dat ze niet om het CDA en/of de VVD heen kan. Hoewel beide partijen (veel) raadszetels verloren bij de verkiezingen, zijn ze in veel gemeenten toch nog een van de grotere partijen.

Koppel dat aan een lokaal vaak gevoelde behoefte om brede coalities te vormen, en CDA en VVD komen al snel in beeld. Dat twee verliezende partijen nog in zoveel colleges zitten, komt door het 'dempende effect van de lokale politiek', zegt fractievoorzitter en politiek leider Femke Halsema van GroenLinks.

'De PvdA had het gewoon voor het uitkiezen', zegt Halsema. Haar partij, die licht verloor bij de verkiezingen, deed het goed in de grote steden. In zestien van de twintig grootste gemeenten heeft GroenLinks een of meer wethouders geleverd. 'Maar GroenLinks is, net als de overige partijen, afhankelijk van de keuzes van de PvdA', zegt Halsema

De partij zocht ook niet bewust naar nieuwe bestuurspartners, iets wat zeker gezien de grote winst van de SP op veel plaatsen mogelijk was geweest. Dat was te voorspellen: tijdens de campagne voor de verkiezingen negeerde PvdA-leider Wouter Bos herhaalde oproepen tot linkse samenwerking van Halsema en SP-leider Jan Marijnissen.

Het CDA is ook om een andere reden aantrekkelijk: de partij staat bekend, en voelt zich zelf ook, een bestuurderspartij. Op veel plaatsen, zeker in het zuiden, zitten CDA'ers al jaren samen in besturen, vaak ook met de PvdA. Bekend maakt bemind.

Dit in tegenstelling tot bijvoorbeeld de SP. Die blijkt in de ogen van andere partijen tijdens coalitieonderhandelingen een te confronterende toon aan te slaan. Ook zouden ze te vaak eisen dat beleid van het vorige gemeentebestuur waar ze het niet mee eens zijn, wordt teruggedraaid.

'Het CDA is bereid compromissen te sluiten en de PvdA maakt graag de keuze voor het CDA. Linkse colleges ontstaan vooral in gemeenten die toch al een linkse signatuur hadden', zegt GroenLinks-fractievoorzitter Halsema.

In Tilburg, zeg Aarts, zitten PvdA en CDA al 'sinds mensenheugenis in het college'. De PvdA was zo blij met haar dat ze, hoewel ze niet van de grootste partij is, toch loco-burgemeester mocht blijven. Hoewel haar partij twee zetels verloor, ziet zij geen reden om aan de samenwerking een eind aan te maken. 'Dat zou symboolpolitiek zijn, daar moet je overheen stappen.'

Op www.gemeenteraad.nl wordt de coalitievorming in alle gemeenten bijgehouden, en vinden nieuwe raadsleden nuttige informatie.

    • Derk Stokmansguus Valk