Bedrijf leert arts fouten te voorkomen

Een ziekenhuis dat profiteert van de kennis van een multinationale onderneming, kan dat? Ja, bewijzen de Isala-klinieken in Zwolle en chemieconcern DSM. 'Vreemde ogen dwingen.'

De Isala-kliniek. „In een operatiekamer zitten meer klokjes en metertjes dan in een vliegtuig.” Foto HH Nederland, Zwolle, 25-6-2004. Isala klinieken, ziekenhuis. Locatie Sophia. Afdeling Neonatolgie. Couveuse. Incubator. Vroeg geboren baby's. Gezondheidszorg. Verpleging. Verzorging. Verplegend personeel. Medisch apparatuur. Foto Maarten Hartman Hartman, Maarten

Wat hebben multinationals en medici met elkaar gemeen? Veel, zo weten de chirurgen van de Isala-klinieken in Zwolle inmiddels. Zij controleren sinds kort met een checklist of de juiste prothese op de operatietafel ligt, voordat zij met een amputatie beginnen. Dit doen zij na een incident waarbij een patiënt al onder narcose was, toen bleek dat de verkeerde maat knieprothese gereed lag. In allerijl werd elders een geschikt formaat gehaald; de narcose moest met drie uur worden verlengd. 'Heeft de patiënt een slecht hart, dan overleeft hij het misschien niet', zegt bestuursvoorzitter Leo Schoots. Waar het idee, om met een checklist de protheses te controleren, vandaan komt? De afdeling veiligheid van chemieconcern DSM.

De Isala klinieken zijn het eerste ziekenhuis in Nederland dat zo intensief samenwerkt met een commercieel bedrijf bij het vergroten van de patiëntveiligheid. Dit is het vermijden van letsel dat een ziekenhuispatiënt kan oplopen door onbedoelde handelingen - zoals het klaarleggen van de verkeerde prothese. In juli vorig jaar sloten de klinieken een samenwerkingsverband met DSM. Sindsdien komen regelmatig een fabrieksmanager en een veiligheidsmedewerker van het chemieconcern bij het ziekenhuis over de vloer. Zij adviseren de medische staf over veiligheid. Niet zonder reden: in Nederlandse ziekenhuizen overlijden jaarlijks naar schatting 1.500 tot 6.000 mensen aan vermijdbare incidenten, zoals verkeerde medicatie en doorligwonden.

Het doel van de samenwerking is tweeledig: het vergroten van de nauwkeurigheid van de medici en het verhogen van het aantal meldingen dat zij maken van (bijna-) incidenten.

De DSM-medewerkers leren de ziekenhuismedewerkers om systematischer te werk te gaan. Behalve het controleren van de protheses wordt nu ook een keertje extra gecontroleerd of de opvangtafel bij een keizersnede compleet is. Of dat na afloop van een operatie evenveel verbandgaasjes aanwezig zijn als van tevoren, om zeker te zijn dat geen gaasjes in het lichaam van de patiënt achterblijven.

Nee, dat is niet zo logisch als het lijkt, beweert Schoots: 'In een operatiekamer zitten meer klokjes en metertjes dan in een vliegtuig. Wat net zo eenvoudig lijkt als eten met mes en vork, is in werkelijkheid duizendmaal ingewikkelder.' Schoots spreekt in dit verband van een 'bewustwordingsproces'. Dit werpt volgens hem zijn vruchten al af bij oogoperaties, waar in het verleden nog wel eens links met rechts werd verward. 'Die fout maken we niet meer.'

Isala heeft DSM als partner gekozen wegens de prominente plaats die veiligheid inneemt in de chemiesector. Het werken met gevaarlijke stoffen en ingewikkelde machines gaat gepaard met talloze overheidsvoorschriften. Bovendien hechten chemiebedrijven zelf ook sterk aan veiligheid, beklemtoont Jan Zuidam, de vice-voorzitter van de raad van bestuur van DSM. 'Sinds 1980 is het aantal incidenten bij ons met 85 procent teruggelopen.' Het laatste grote ongeval was in 2003, toen bij een explosie bij DSM in Geleen drie mensen omkwamen. Volgens Schoots vergroot de nadruk die DSM op veiligheid legt, de geloofwaardigheid van het concern bij medici, wat de veiligheid beter bespreekbaar maakt. 'Vreemde ogen dwingen.'

Behalve tot vergroting van de accuratesse hopen de Isala-klinieken dat de samenwerking leidt tot een verhoging van het aantal meldingen van (bijna-)incidenten door het verplegend personeel. Sinds 2003 mogen verpleegkundigen op de afdeling neonatologie fouten blamefree (niet-bestrafbaar) melden. Dat betekent dat het ziekenhuis hun niets kwalijk neemt. In drie jaar tijd vertienvoudigde het aantal foutmeldingen van 6 per 100 patiënten naar 57 per 100. Het gaat hierbij om bijna-incidenten als het tijdig ontdekken van een overdosering medicijnen. Achterliggende gedachte is dat interne bescherming van de verpleegkundige leidt tot het bespreekbaar maken van fouten, wat vervolgens leidt tot betere zorg.

DSM geldt ook hier als voorbeeld, omdat het bedrijf al langere tijd een beleid voert van blamefree rapporteren. Op initiatief van DSM houdt Isala maandelijks een bijeenkomst waar artsen praten over een fout van een collega. 'In het begin werden meteen waardeoordelen uitgesproken', vertelt Schoots, 'maar dat is nu verdwenen. We proberen het woord 'fout' ook te vermijden. Van veroordelen van elkaar gaan we naar leren van elkaar.' Volgens Schoots moeten bij Isala over tien jaar 75 procent minder incidenten plaatsvinden.

Schoots bestrijdt dat het bespreekbaar maken van fouten leidt tot een cultuur waarin een arts zich niet langer verantwoordelijk voelt voor het lot van de patiënt, zoals critici van blamefree-rapporteren vrezen. Hij wijst erop dat een arts juridisch gezien aansprakelijk blijft voor eventuele miskleunen. Bovendien hebben andere pogingen om fouten bespreekbaar te maken tot op heden weinig geholpen, zegt hij. Ziekenhuizen kennen sinds enkele jaren een zogeheten MIP (Meldingscommissie Incidenten Patiëntenzorg). Maar die hebben niet tot een toename van het aantal foutmeldingen geleid. Schoots: 'Hopelijk verandert dat door de invloed van het bedrijfsleven.'

Inmiddels tonen meer ziekenhuizen interesse: DSM gaat binnenkort samenwerken met het Reinier de Graaf-ziekenhuis in Delft. Ook komt er een pilot met circa 10 andere ziekenhuizen en enkele andere chemiebedrijven.