Waarheid en leugen liggen vast

In zijn artikel getiteld “De politiek werkt met kletspraat, verzwijgen en halve waarheden' (Opinie & Debat, 1 april) gaat Marc Chavannes in op het probleem van de rol van de waarheid in de politiek. De cruciale passage in zijn betoog luidt als volgt:

“In zijn met veel succes als losstaand boekje heruitgegeven essay On Bullshit (Princeton UP 2005) maakt H.G. Frankfurt een onderscheid tussen “liegen' en “bullshit vertellen'. De bullshit-verteller spreekt soms bij toeval de waarheid, stelt Frankfurt, maar kenmerkend is zijn volstrekte onverschilligheid voor de waarheid.

De leugenaar liegt met opzet. Voor de bullshitter is het rekening houden met de waarheid niet de moeite van de inspanning waard. Daarmee is hij gevaarlijker dan de leugenaar, vindt Frankfurt. De leugenaar geeft om de waarheid, dat blijkt uit zijn zorg om die zoek te maken. De bullshitter werpt een rookgordijn op, vertelt van alles en het tegendeel, in de hoop dat de mensen denken dat wat hij zegt boeiend is en misschien wel waar.“

Ik ben het met Chavannes om twee redenen oneens. In de eerste plaats omdat zijn eigen betoog strijdig is met dit standpunt. Aan het einde van zijn artikel brengt Chavannes namelijk de thematiek over naar de realiteit van de Nederlandse politiek. Hij toont hoe de kabinetten-Lubbers en Kok de politieke besluitvorming over de Betuwelijn welbewust manipuleerden door rapporten achter te houden die de mythe van de rentabiliteit van die Betuwelijn genadeloos doorprikten.

Is dat bullshit of liegen? Liegen is welbewust en doelmatig iets vertellen dat in strijd is met de waarheid. En je kan er niet onderuit dat daarvan sprake is wanneer je onwelgevallige rapporten achterhoudt, zoals het geval was met de beslissing over de Betuwelijn. Van bullshit is dan geen sprake. Dat zit zo.

Stel, er is iets mis met uw al wat oudere auto en reparatie gaat behoorlijk wat kosten. U vraagt uw garagehouder of het beter is aan een nieuwe auto te denken. Hij onderzoekt uw auto en ontdekt dat op termijn nog heel wat meer reparaties nodig zullen zijn waar hij aardig aan kan verdienen. Maar dat vertelt hij u niet en hij raadt u reparatie aan. Dan verkoopt hij geen “bullshit', hij liegt. Want het is in strijd met de waarheid dat reparatie beter is dan de aanschaf van een nieuwe auto. Het achterhouden van informatie om iemands beslissingen te beïnvloeden is liegen, en niet een kwestie van een rookgordijn opwerpen, of van bullshit verkopen. Lubbers en Kok hebben gelogen, en geen bullshit gedebiteerd.

Er is nog een andere kant aan de zaak. We weten wat liegen is. Wie liegt, zegt welbewust iets wat in strijd is met de waarheid. De wetenschap, historicus of de rechter stelt vast wat waarheid en leugen is. Met wie dat niet accepteert, valt verder geen gesprek te voeren. Wat bullshit is, is niet eenvoudig vast te stellen. Wat bullshit is voor de één, kan juist de hoogste waarde voor iemand anders zijn. Een voorbeeld: veel mensen vinden religie absolute bullshit. Maar voor anderen is religie juist het allerhoogste, en het kompas voor hun leven en handelen. Niemand heeft hier het laatste woord.

Nu heeft ieder mens recht op zijn eigen bullshit, dat is de moeilijke les die wij (met uitzondering van mevrouw Hirsi Ali) van de Verlichting leerden. Maar soms kunnen we last krijgen van de bullshit van anderen; of ergeren anderen zich aan onze eigen bullshit.

Wat te doen wanneer de wetenschap, de historicus en de rechter ons hier niet kunnen helpen? Welnu, daar hebben we de politiek voor. De politiek is het ingewikkelde en complexe instrumentarium dat de liberale parlementaire democratie ontwikkelde om de bullshit van de één tegen de bullshit van de ander af te wegen.

Hier doet de politiek dus 1) iets heel belangrijks en 2) iets wat niets en niemand anders kan. Kortom, wie niet kan leven met bullshit, weet niet waar het in de politiek om gaat.

Het is niet toevallig dat Chavannes een Amerikaanse auteur opvoert om te beweren dat bullshit erger is dan liegen. Amerikanen hebben een voorkeur voor duidelijke opposities, zoals waar versus onwaar, goed versus kwaad. In hun denkraam is daarom geen plaats voor zoiets ingewikkelds en onplaatsbaars als bullshit. Vandaar dat Frankfurt zich meer ergert aan bullshit dan aan de leugen.

Maar Europeanen zitten anders in elkaar. Zij hebben een hekel aan bullshit, omdat wat voor sommigen bullshit is, voor anderen belangrijker zijn kan dan zelfs de waarheid.

F.R. Ankersmit is hoogleraar intellectuele en theoretische geschiedenis aan de Rijksuniversiteit Groningen.

    • F.R. Ankersmit