Satireschrijfster tussen aardse duivels

,,Juist in een wereld waarin alle normen en waarden als relatief worden afgedaan, is er plaats voor moral writers,'' zei de donderdag gestorven schrijfster Muriel Spark in 2000 in het Cultureel Supplement van deze krant. ,,Er is goed en er is kwaad, en het heeft geen enkele zin om net te doen of alles grijs is. De lezers hebben nu eenmaal graag iets om zich aan vast te klampen.''

Schrijfster Muriel Spark, ‘een raadsel gewikkeld in een mysterie, gekleed in Dior’, in 1985 Foto AP *** FILE *** This is a 1985 file photo of author Dame Muriel Spark. Spark, whose spare and humorous novels made her one of the most admired British writers of the post World War II years, has died in Tuscany, Italian officials said Saturday April 15, 2006. She was 88. (AP Photo/Jerry Bauer) Associated Press

Dame Muriel, die op 88-jarige leeftijd in een ziekenhuis in Florence overleed en die (net als haar collega-bekeerling Gerard Reve) op Stille Zaterdag begraven is, geldt als een van de belangrijkste Britse schrijfsters van de twintigste eeuw. Ze schreef tientallen korte verhalen en meer dan twintig romans, waarin haar fascinatie voor het katholicisme doorschemert. Zelf noemde ze zich vóór alles een Schotse: ,,wantrouwig ten opzichte van de wereld, maar met genoeg irony and wit om haar te lijf te gaan.''

The Prime of Miss Jean Brodie (1962), een korte roman over liefde en verraad op een meisjesschool in Edinburgh, was de roman waarmee Muriel Spark, geboren Camberg, een internationaal publiek doordrong van haar talent om humoristische verhalen te vertellen rondom zware morele thema's. Voor haar romandebuut The Comforters (1957, over een vrouw die stemmen hoort) was zij al geprezen door Graham Greene en Evelyn Waugh, schrijvers die net als Spark katholiek waren geworden en het geloof tot inzet van hun romans maakten. Met de tragikomedie Memento Mori (1959) en de wrange zedenschets The Ballad of Peckham Rye (1960) was de in Edinburgh getogen schrijfster uitgegroeid tot een van de gezichten van de Britse literatuur, een stilistische duivelskunstenares die om haar voorliefde voor metafysica zelfs een Schotse magisch-realist is genoemd.

Bij die laatste kwalificatie plaatste Spark in het CS-interview van zes jaar geleden een kanttekening. ,,In het begin van mijn carrière schreef ik inderdaad over mysteries, religie en het bovennatuurlijke. Maar al snel kwam ik erachter dat ik niet al te expliciet hoefde te zijn, mijn publiek kon best tussen de regels door lezen. I could work my own magic.''

Muriel Spark was een geboren satirica. Een van haar sterkste punten was het ontleden van de burgerlijkheid en de hypocrisie van de Britse samenleving; wat misschien verklaart waarom haar boeken uit de jaren zeventig - die zich afspeelden in Genève, New York en haar aangenomen vaderland Italië - minder indruk maakten. Maar telkens wanneer critici verklaarden dat Spark was uitgeschreven, kwam ze terug met een sterke roman; in 1988 met het licht-autobiografische A Far Cry from Kensington, over de uitgeverswereld van vijftig jaar geleden; in 1996 met het sarcastische Reality and Dreams, over de moderne filmwereld; en in 2000 met Aiding and Abetting, een “vintage Spark' over schuld, boete en arrogantie die was geïnspireerd door een geruchtmakende upper class-moordzaak uit de jaren zeventig.

Net als veel van haar personages is Spark altijd een ongrijpbare figuur geweest. “Een raadsel gewikkeld in een mysterie, gekleed in het mooiste van Dior' noemde The Sunday Times de altijd elegant ogende schrijfster die eind jaren zestig naar Italië verhuisde en zich slechts bij hoge uitzondering tot persoonlijke interviews liet verleiden. Over haar religieuze bekering, begin jaren vijftig, zei ze in 2000: ,,Ik heb een joodse vader en een Anglicaanse moeder, maar ben niet religieus opgevoed. Ik ben rooms-katholiek geworden omdat ik me de wereld zonder een God niet kon voorstellen, en vooral omdat ik graag wat morele orde in mijn leven wilde hebben.'' Over haar geworstel als beginnend romancier: ,,Als ik niet een maandelijkse toelage van Graham Greene had gekregen, had ik hier niet gezeten.'' En over haar pessimistische wereldbeeld: ,,Shakespeare zei al: de Hel is leeg en alle duivels zijn hier.''De laatste jaren werd Spark een rolmodel voor jonge Schotse schrijvers als Candia McWilliam en A.L. Kennedy, die jaloers zeggen te zijn op haar light touch, haar compacte stijl (,,Hoe kleiner de woordenschat, hoe beter de schrijver'', zei ze zes jaar geleden) en haar strenge ethiek. De Noord-Schotse Ali Smith, genomineerd voor twee Booker-prijzen in de laatste vijf jaar, verklaarde dat ze in haar romans en verhalen streeft naar wat Spark in The Prime of Miss Jean Brodie omschrijft als “the transfiguration of the commonplace': de herschepping (of zelfs de verheerlijking) van het doodgewone. In dat laatste zullen weinigen Muriel Spark nog overtreffen.The Sunday Times de altijd elegant ogende schrijfster die eind jaren zestig naar Italië verhuisde en zich slechts bij hoge uitzondering tot persoonlijke interviews liet verleiden. Over haar religieuze bekering, begin jaren vijftig, zei ze in 2000: ,,Ik heb een joodse vader en een Anglicaanse moeder, maar ben niet religieus opgevoed. Ik ben rooms-katholiek geworden omdat ik me de wereld zonder een God niet kon voorstellen, en vooral omdat ik graag wat morele orde in mijn leven wilde hebben.'' Over haar geworstel als beginnend romancier: ,,Als ik niet een maandelijkse toelage van Graham Greene had gekregen, had ik hier niet gezeten.'' En over haar pessimistische wereldbeeld: ,,Shakespeare zei al: de Hel is leeg en alle duivels zijn hier.''

De laatste jaren werd Spark een rolmodel voor jonge Schotse schrijvers als Candia McWilliam en A.L. Kennedy, die jaloers zeggen te zijn op haar light touch, haar compacte stijl (,,Hoe kleiner de woordenschat, hoe beter de schrijver'', zei ze zes jaar geleden) en haar strenge ethiek. De Noord-Schotse Ali Smith, genomineerd voor twee Booker-prijzen in de laatste vijf jaar, verklaarde dat ze in haar romans en verhalen streeft naar wat Spark in The Prime of Miss Jean Brodie omschrijft als “the transfiguration of the commonplace': de herschepping (of zelfs de verheerlijking) van het doodgewone. In dat laatste zullen weinigen Muriel Spark nog overtreffen.

    • Pieter Steinz