het beeld

Bewijst het nieuwe VPRO-programma De Jong Wil hoe moeilijk het is om gewone mensen quasi-documentair te laten acteren, toch beschikt dezelfde omroep over een aardige traditie op dit terrein. Het begon al in 1972 met Pieter Verhoeffs Rudy Schokker huilt niet meer over een onder de Zwanenburgbaan geboren baby die huilde als een straaljager. Recentelijk waren het regisseurs als Jorien van Nes en soms Sunny Bergman of Bram van Splunteren die in Het geluk van Nederland onwaarschijnlijke, aan de actualiteit ontleende plots overtuigend als documentaire wisten te verkopen.

Ned.3 (VPRO), De toekomst, 17 april, 19.57u.

Er zitten ethische haken en ogen aan het genre van de nepdocumentaire. Als je de kijker geen enkele clou gunt om namaak te kunnen vermoeden, zoals in Hany Abu-Assads omstreden Ford Transit, dan begint het op manipulatie en bedrog te lijken. Zolang je ons met een knipoog op het verkeerde been zet en genoeg rafeltjes uit laat steken, slaan we ons achteraf alleen maar geamuseerd voor het hoofd dat we ons zo beet hebben laten nemen. Het is als met een aprilgrap: er zijn er die briljant en gevat uitpakken, maar er zijn er ook veel die alleen maar bot misleiden en slechts de practical joker leedvermaak verschaffen.

Een perfect uitgevoerde, politiek brisante en voor de goede verstaander alleen tijdelijk verwarring stichtende nepdocumentaire was de door Robert Oey geregisseerde aflevering De terroriste in de VPRO-serie De toekomst. Door een begintitel “2010“ weten we meteen dat het hier om een futuristische fantasie gaat. We maken kennis met Tilly Hammamet-Deutekom, een na jarenlange trouwe dienst ontslagen secretaresse van de fictieve Partij voor de Eenheid. Na een tip van de AIVD wordt ze beschuldigd van terrorisme, omdat haar man Saïf fondsen zou hebben geworven bij verdachte Saoedische financiers. In de pers noemen ze hem al “de bankier van al-Qaeda“. Tilly wordt door een actualiteitenrubriek ondervraagd op het vertrouwde inquisitietoontje. Ze wil niet reageren en vertrouwt erop dat de rechter haar zal vrijspreken.

Een partijvoorlichter wijst erop dat Tilly zich sinds haar huwelijk met een Tunesiër steeds meer terugtrok, niet meer mee borrelde op vrijdag en zelfs niet meer naar voetbal keek. Niet-nagespeelde straatinterviews beloven weinig goeds voor “de terroriste“. Intussen wordt ook duidelijk dat bij het proces twee lekenrechters mee zullen oordelen.

Echte politici van nu verdedigen in echte betogen dat “ook rechters kunnen dwalen“ (Frans Weekers, VVD) of vragen om “ruimte voor emotie in vonnissen“ (Joost Eerdmans, LPF). PvdA-Kamerlid Niesco Dubbelboer hekelt de huidige “zelfgenoegzaamheid bij de rechterlijke macht“.

De enige van wie het onzeker blijft of hij een acteur is of zichzelf, is de advocaat Van Gijssel. Hij lijkt de zaak van Tilly Hammamet te bespreken, maar bij nader inzien kan het ook gaan over de medewerkster van de Haagse vreemdelingenpolitie die werd ontslagen omdat ze op 14 september 2001 begrip toonde voor de aanval op het World Trade Center. Dat is een sterke dramatische ontknoping, zodat de gevolgen van de lekenrechtspraak aan onze verbeelding kunnen worden overgelaten. Oey hoeft niet eens te vertellen dat je in 2006 al enkele dagen kunt worden vastgehouden, als je bij het opstijgen zegt: “We gaan!“

    • Hans Beerekamp