Gouden Zoen hanteert te strikte leeftijdsgrens

Morgen wordt De Gouden Zoen uitgereikt voor het beste boek voor lezers tot 16 jaar.

Daarmee doet de prijs geen recht aan de vervaging tussen jeugd- en volwassenliteratuur.

Vorig jaar oktober was hij voor korte tijd een BN-er: Guus Kuijer won voor de vierde keer in zijn schrijverscarrière de Gouden Griffel en de media doken bovenop hem. Eerder dat jaar kreeg Benny Lindelauf de Gouden Zoen uitgereikt voor zijn jeugdroman Negen open armen, een gebeurtenis die aanzienlijk minder opzien baarde.

De Gouden en Zilveren Zoen, de prijzen voor de beste boeken voor jongeren van twaalf tot en met vijftien jaar, worden morgen voor de tiende keer uitgereikt. Of de winnaar veel extra boeken zal verkopen is de vraag, want na een decennium heeft de Gouden Zoen nog steeds niet de status bereikt van haar kleinere broertje de Gouden Griffel, alle inspanningen van initiatiefnemer Stichting Collectieve Propaganda van het Nederlandse Boek (CPNB) ten spijt.

De geboorte van de Zoen in 1997 was een zoveelste stap op weg naar volwassenwording van het kinderboek. Een groeiend aantal goed geschreven jeugdboeken had jongeren de voorgaande decennia een eigen literatuur bezorgd. Nu kregen zij ook hun eigen prijs.

Anno 2006 lijkt een specifieke onderscheiding voor jongerenliteratuur actueler dan ooit. De grens tussen literatuur voor jongeren en volwassenen vervaagt; er verschijnen steeds meer 'cross-overromans', boeken die voor beide doelgroepen interessant zijn. Kevin Brooks en Andreas Steinhöfel schrijven verhalen met een volwassen thematiek, die raken aan de belevingswereld van jongeren. Literaire romans, zoals Het merkwaardige voorval met de hond in de nacht van Mark Haddon en Minder dan niks van Bret Easton Ellis, worden in een ander jasje op de markt gebracht om jongeren te bereiken. Het genre bloeit als nooit tevoren: de Stichting CPNB kan met haar prijs uit 1997 bijna profetische kwaliteiten worden toegedicht.

Maar schijn bedriegt. In de praktijk loopt de Zoen allerminst in de pas met de trends in de adolescentenliteratuur. De cross-overroman mag de grens tussen boeken voor kleine en grote mensen doen vervagen, de CPNB kiest ervoor de bovengrens van haar prijs duidelijk te markeren: boven de vijftien wordt er niet gezoend. Het rijke schemergebied tussen jeugdboek en volwassenen roman wordt op deze manier genegeerd.

In het licht van de geschiedenis van de Griffeluitreikingen is de beslissing om vooral geen jeugdboeken voor 'oudere' jongeren te bekronen des te opmerkelijker. In de jaren tachtig en negentig was het 'not done' om een toegankelijk kinderboek te bekronen. Hoe complexer het verhaal, hoe groter de kans op een prijs. Zwart als inkt van Wim Hofman en Annetje Lie in het holst van de nacht van Imme Dros zijn geschreven door auteurs die affiniteit hebben met het kinderlijke perspectief, maar dat maakt van hun werk nog geen kinderboeken. Het weerhield jury's er niet van ze te bekronen met een Griffel. Evenmin besloot de CPNB haar reglement aan te passen en het zogenaamde 'kinderboek voor volwassenen' uit te sluiten van de prijs. Blijkbaar was de doelgroep bij deze prijs ondergeschikt.

Terug naar de Zoen. De contemporaine cross-overromans staan dichter bij jeugdboeken dan het werk van Hofman en Dros bij het kinderboek. Voor de CPNB is dit echter geen reden om iets te doen aan de bovengrens van de Zoen.

Dat betekent niet alleen dat een adolescentenroman als Het midden van de wereld van Andreas Steinhöfel morgen buiten de boot valt, maar ook het 'doelgroeploze' De tranen van de moordenaar van Anne-Laure Bondoux, een opzienbarend verhaal over de vriendschap tussen een kind en de moordenaar van zijn ouders. Twee boeken voor lezers die het traditionele jeugdboek zijn ontgroeid, maar nog niet toe zijn aan Thomas Rosenboom en Ian McEwan.

Steinhöfel en Bondoux werden door de pers hooglijk geprezen, maar de CPNB sluit ze uit van de enige prijs voor jongerenliteratuur die Nederland kent. Feitelijk hebben Het midden van de wereld en De tranen van de moordenaar dubbel pech. Ze zijn te 'oud' voor de Zoen en te 'jong' voor een prijs voor volwassenenliteratuur.

Misschien zou de Zoenjury met het bekronen van bovengenoemde titels meer losmaken dan zij met een prijs voor het traditionele jeugdboek doet. Zoals ze ongetwijfeld ook voor meer rumoer had gezorgd als ze de afgelopen jaren De stem van Tamar van David Grossman of Meneer Ibrahim en de bloemen van de Koran van Eric-Emmanuel Schmitt had bekroond. Titels die zijn uitgegeven voor volwassenen, maar net zo goed door jongeren kunnen worden gelezen en die in sommige landen ook voor jongeren worden uitgegeven. Helaas, het is niet gebeurd.

Het is de hoogste tijd dat zich een instantie meldt die een prijs in het leven roept die wél openstaat voor de grensoverschrijdende ontwikkelingen binnen de (jeugd)literatuur. De CPNB zal het in elk geval niet zijn.

Joukje Akveld is neerlandica en afgestudeerd op jeugdliteratuur.

De uitreiking van de Gouden Zoen bijwonen? Ga voor meer informatie naar www.cpnb.nl