'Gerard Reve heeft in Machelen rust gezocht en gevonden'

In het Belgische dorp Machelen aan de Leie werd zaterdag schrijver Gerard Reve begraven. Duizend noordelingen kwamen opdagen, veel bekende schrijvers ontbraken.

De stoet bij de begrafenis van Gerard Reve, met vooraan vriend Joop Schafthuizen. Foto Merlin Daleman Gerard Reve volgens Belgisch gebruik ter aarde besteld Kunst: pagina 9 Begravenis Gerard Reve. Machelen aan de Leie, Belgi‘. 15-04-06 © Foto Merlin Daleman Daleman, Merlin

“In het openspringen van de knoppen en in de wedergeboorte van de lente gedenken wij hen“, bidt pastoor Gabriël Desmaele. Hij staat op het kerkhof aan het hoofd van de blankhouten doodskist en spreekt - ruimdenkend katholiek als hij is - een joods gebed voor de doden uit. Hij besprenkelt met een kwast de kist met wijwater en omringt haar met wierook. Dan wijkt de menigte uiteen en verlaat weduwnaar Joop Schafthuizen de kring, om bij de ingang van het kerkhof de honderden handen van de aanwezigen te schudden. De kist blijft boven de grond staan, onder het beeld van Jezus Christus. Verwarring bij de Nederlandse aanwezigen op dit Belgische kerkhof. Waar blijft de teraardebestelling?

Het is Stille Zaterdag, de dag voor Pasen. In het Belgische Machelen aan de Leie wordt dorpeling Gerard Reve begraven. Voor de duizend noorderlingen die zijn gekomen, eindigt de middag in verwarring: voor de kist het graf in zakt, drijft een politieagent met honkbalpet en een feloranje jasje de rouwenden van het kerkhof. Enigszins uit het zicht laten doodgravers de kist fluks in de kuil zakken. Belgisch gebruik, zo blijkt: begraven geschiedt zonder toeschouwers. Wel mag iedereen eerst langs de kist lopen, om wijwater te sprenkelen, rozen neer te leggen en het hout even aan te raken.

Enkele uren eerder stroomt de katholieke kerk Sint Michiel, Cornelius en Ghislenus vol. De verwachte duizendtallen zijn niet gekomen, de beeldschermen en luidsprekers buiten de kerk zijn niet echt nodig. Er zijn zo'n duizend mensen. Een kleine groep blijft buiten. Onder hen Reves ex-geliefden “Teigetje' en “Woelrat'. Ze houden niet van toespraken en gebeden, zeggen ze: “Het is al erg genoeg zo.“

Binnen zitten schrijvers Hugo Claus, Jef Geeraerts, Tom Lanoye en Ramsey Nasr vooraan. Verder: staatssecretaris Medy van der Laan (Cultuur), uitgever Wouter van Oorschot, cabaretiers Herman Finkers, Diederik van Vleuten, zanger Jan Rot, acteur Thom Hoffman. Opvallend veel andere schrijvers en kunstpausen ontbreken.

De lijkwagen, een grijze Chevrolet Impala van Funerarium Van de Vyver te Zulte, komt voorrijden. Erachter loopt Schafthuizen, ondersteund door twee vriendinnen.

Het altaar is gevuld met witte bloemen, alvast voor Pasen. ,,Wit,“ zegt pastoor Gabriël Desmaele, ,,is de kleur van de warmte, het licht de zon, de hoop, de verrijzenis, de opstanding uit de dood.“ Omdat een begrafenismis vlak voor Pasen ongebruikelijk is, wordt Reve herdacht met een eenvoudiger gebedsdienst. De heer is mijn herder, zingt het Parochiaal Zangkoor, een soliste zingt Purcells aria When I am laid in Earth. Desmaele vertelt in zijn preek van de ontmoetingen met de schrijver: ,,Ik heb Gerard Reve gekend als een man die hier in Machelen rust zocht, en heeft gevonden, met een klein glaasje wijn en een stukske kaas.“ Bij iedere anekdote verwijst hij naar de vindplaats in het oeuvre van Reve. Over de twijfels die velen hebben bij de oprechtheid van Reves geloofsbeleving, zegt Desmaele: ,,Hij deed het voor de schijn, voor de show, maar hij meende het uit het diepste van zijn hart.“ Hij draagt Reves religieuze gedicht Credo voor en zegt: ,,Lieve mensen, dat kán toch geen komedie zijn?“

“Gelegenheidssprekers' zijn schrijver Erwin Mortier, uitgever Bert de Groot en bioloog Wim Bergmans, die sinds 1968 met Reve bevriend was: ,,Hij had gehoor nodig, en ik vond het niet erg om dat gehoor te zijn.“ Bergmans vertelt hoe Reve ooit naar een tentoonstelling ging, afkomend op de voor hem suggestieve titel Jonge Duitsers. Maar tot zijn teleurstelling ging het om abstracte schilders: ,,Met zijn hoofd in zijn kraag liep hij schuw door de zalen. Je kon hem horen mompelen: “Gerardje houdt hier niet van.'“

Langs de kronkelende rivier de Leie, langs schilderachtige boerderijen en lelijke fabrieken, voert de lijkstoet naar de nieuwe begraafplaats. De lijkwagen rijdt snel, waardoor de stoetvolgers er flink de pas in moeten zetten.

De lijst prominente Nederlanders die niet zijn gekomen is eindeloos. Daartegenover staan de duizend rouwenden die er wel zijn: de man die de kist kust, de velen die hun hand op de kist leggen en niet meer los willen laten.

Plukjes mensen blijven bij het graf hangen, een plaatselijke wielrenner komt het graf bekijken, Teigetje neemt foto's. Totdat de doodgraver in zijn blauwe overall ze moet verzoeken nu écht naar huis te gaan, opdat hij de kuil kandichten.

Naast het graf staat een eenvoudig houten kruis met Reves bidprentje erop geplakt. Binnenin staat een gedicht van Richard Minne, voorop een foto die Rineke Dijkstra in 2004 van Reve nam, toen zijn geest al goeddeels verwaaid was door de Alzheimer. Reve ligt op het vrijwel lege ereveldje van het kerkhof. Naast hem ligt de enige andere eredode: Luc Hollevoet, die op tweeëntwintigjarige leeftijd verdronk bij een reddingspoging.

Een uur later is Machelen alweer leeg, op de bewoners en een paar noordelijke doordrinkers na. Het begint zacht te regenen. Morgen is het Pasen. De Heer is waarlijk opgestaan, maar Reve blijft nog even liggen.

    • Wilfred Takken