De PvdA kiest lokaal voor de bekende partners

In de campagne voor de verkiezingen zette de VVD zich af tegen de PvdA. Maar de twee partijen weten elkaar toch te vinden in de collegeonder-handelingen, met het CDA.

De grootste verliezers bij de gemeenteraadsverkiezingen van 7 maart doen het goed bij de vorming van gemeentebesturen. CDA (verlies van 296 raadszetels) en VVD (128 zetels verlies) zijn voor de grote winnaar PvdA geliefde coalitiepartners.

Uit een inventarisatie van Gemeenteraad.nl onder 231 gemeenten waar de coalitiesamenstelling bekend is, blijkt dat een coalitie van PvdA, CDA en VVD de populairste combinatie is. Gemeenteraad.nl is een adviesbureau voor gemeenteraden. In 2002 zaten de drie partijen samen in 14 procent van de gemeentebesturen. Volgens de voorlopige cijfers van Gemeenteraad.nl is dat nu 18 procent. Directeur Roel Freeke benadrukt dat de inventarisatie nog onvolledig is: in veel gemeenten is de coalitie nog niet bekend.

Deze uitkomst is niet alleen opvallend omdat CDA en VVD zoveel zetels verloren. De VVD zette zich in haar campagne sterk af tegen de PvdA. Het CDA voerde weliswaar campagne met vooral lokale kandidaten, maar maakte tussen de regels door het beleid van het kabinet-Balkenende inzet van de verkiezingsstrijd.

Dat de landelijke kilte tussen de grote partijen lokaal niet doorwerkt is niet zo gek, zeggen lokale bestuurders zelf. In Den Haag, zeggen ze, wordt er veel over politiek-ideologische abstracties gepraat. In de gemeenten moeten er praktische problemen opgelost worden. En dan blijken de verschillen tussen de partijen altijd kleiner dan ze op het eerste gezicht lijken.

Het heeft ook met de rolverdeling in het parlement te maken, zegt Els Aarts, ook de komende periode weer CDA-wethouder in Tilburg. Daar schuift het CDA op naar coalitiepartner VVD. “In de zaaltjes in het land“, ziet Aarts - vice-voorzitter van de programmacommissie van het CDA - een tegenbeweging. Lokale CDA'ers neigen juist “heel erg“ naar de PvdA. Ze willen graag hun sociale gezicht laten zien, wat “minder rigide“ zijn dan het kabinet.

Bij de VVD leek samenwerking met de PvdA ondenkbaar, als je naar de landelijke politici luisterde. “Van Appelscha tot Zevenaar, overal zie je die lokale apparatsjiks en partijtijgers, onvermoeibaar in hun raden en colleges tegen elke vernieuwing inhangen.“ Dat was, zei Jozias van Aartsen, oud-fractievoorzitter van de VVD, wat hij van zijn partijgenoten hoorde als hij naar het karakter van lokale PvdA'ers vroeg. Het is voor die partijgenoten in ieder geval geen reden om niet met de PvdA in de colleges te stappen, zo blijkt uit de inventarisatie van Gemeenteraad.nl. Van Aartsen maakte het niet meer mee. Hij stapte na de gemeenteraadsverkiezingen op, zijn partij had niet genoeg zetels behaald.

Voor de PvdA, die na de verkiezingen in veel gemeenten de grootste werd en dus vaak het voortouw nam bij de collegeonderhandelingen, blijkt ook vaak dat ze niet om CDA en/of VVD heen kan. Hoewel beide partijen (veel) raadszetels verloren bij de verkiezingen, zijn ze in veel gemeenten toch nog een van de grotere partijen.

Koppel dat aan een lokaal vaak gevoelde behoefte om brede coalities te vormen, en CDA en VVD komen al snel in beeld. Dat twee verliezende partijen nog in zoveel colleges zitten, komt door het “dempende effect van de lokale politiek“, zegt fractievoorzitter en politiek leider Femke Halsema van GroenLinks.

“De PvdA had het gewoon voor het uitkiezen“, zegt Halsema. Haar partij, die licht verloor bij de verkiezingen, deed het goed in de grote steden. In zestien van de twintig grootste gemeenten heeft GroenLinks een of meer wethouders geleverd. “Maar GroenLinks is, net als de overige partijen, afhankelijk van de keuzes van de PvdA.

De partij zocht ook niet bewust naar nieuwe bestuurspartners, iets wat zeker gezien de grote winst van de SP op veel plaatsen mogelijk was geweest. Dat was te voorspellen: tijdens de campagne voor de verkiezingen negeerde PvdA-leider Wouter Bos herhaalde oproepen tot linkse samenwerking van Halsema en SP-leider Jan Marijnissen.

Het CDA is ook om een andere reden aantrekkelijk: de partij staat bekend, en voelt zich zelf ook, een bestuurderspartij. In tegenstelling tot bijvoorbeeld SP. Die blijkt in de ogen van andere partijen tijdens coalitieonderhandelingen een te confronterende toon aan te slaan. Ook zouden ze te vaak eisen dat beleid van het vorige gemeentebestuur waar ze het niet mee eens zijn, wordt teruggedraaid.

“Het CDA is bereid compromissen te sluiten en de PvdA maakt graag de keuze voor het CDA. Linkse colleges ontstaan vooral in gemeenten die toch al een linkse signatuur hadden“, zegt Halsema.

In Tilburg, zeg Aarts, zitten PvdA en CDA al “sinds mensenheugenis in het college“. De PvdA was zo blij met haar dat ze, hoewel ze niet van de grootste partij is, toch loco-burgemeester mocht blijven. Hoewel haar partij twee zetels verloor, ziet zij geen reden om aan de samenwerking een eind aan te maken. “Dat zou symboolpolitiek zijn, daar moet je overheen stappen.“