Vorstelijke muziekmachines

De Engelse koning Georges IV had overgevoelige oren. Omdat hij niet meer dan een zachtjes tikkende klok kon verdragen, liet hij alle slag- en speelwerken verwijderen uit het pronkstuk van de koepelzaal van Kensington Palace: De Tempel van de Vier Grote Monarchiën van de Wereld, een orgelwerkklok uit 1743 van Charles Clay, voorzien van een messing muziekcilinder waarop onder supervisie van de componist werken van G.F. Händel geprogrammeerd waren.

De voor Marie-Antoinette vervaardigde ‘ La Musicienne’ (1774)

Om de leegte achter de wijzerplaat te compenseren, staat er op de internationale tentoonstelling Royal Music Machines in het Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement een pendant van het magnum opus van de beroemde Clay, een staande orgelwerkklok uit 1738 waarin de cilinder met muziek van Händel nog op volle toeren draait. Voor musicologen een ware goudmijn, omdat de klok exact aangeeft hoe Händel vonddat zijn muziek moest worden uitgevoerd.

Even verderop staat de Haydn-Niemecz klok (1793) uit het bezit van vorst Anton Esterhazy, broodheer van Haydn. Omdat het houten orgelwerk versleten was, heeft het museum een nieuwe, lindenhouten cilinder gemaakt met ruim 10.000 ragfijne muziekstiftjes, die een exacte kopie vormt van het origineel. Hierop klinken twaalf stukken van Haydn tot op de kleinste trillertjes en snelste arpeggio's zoals de componist het ooit moet hebben gewild. Toch won Haydn live het hopelijk van de mechanische weergave van zijn muziek, want hoe kunstig ook, het binnenwerk van deze klok begint al snel op de zenuwen te werken.

In onze tijd is er overal muziek, maar in de duistere eeuwen die achter ons liggen heerste er stilte. Vandaar dat men al vanaf de Middeleeuwen dol was op mechanische uurwerken die herrie konden maken, van torencarillons tot aan het luxueuze muzikale speelgoed van vorsten en vorstinnen.

In 2003 begon het Museum van Speelklok tot Pierement met het samenstellen van een top-50 van de mooiste muziekautomaten ter wereld. Vanuit onder meer Parijs, Petersburg, New York, Wenen en Den Haag werden eenmalig unieke muziekautomaten in bruikleen gegeven, die de expositie Royal Music Machines tot een lust en een must voor ogen en oren maken. Tot de pronkstukken behoren de voor Marie-Antoinette vervaardigde mechanische 'zusjes' La Musicienne (1774), die vijf stukken op het klavier volmaakt kan vertolken, en La Joueuse de Tympanon (1784), die met twee metalen hamertjes voortreffelijk musiceert op een cymbaal. Beide dames trokken in de 18de eeuw volle zalen, net als het curieuze rijtuig met automatisch orgel dat de Russische smid en lijfeigene Egor Kuznetsov rond 1795 maakte voor Catherina de Grote. Indrukwekkend ook zijn de twee reusachtige olifanten met muziekautomaten op hun rug, gemaakt voor vorstenhuizen in het Nabije en Verre Oosten. En keizer Rudolf II van Habsburg zal op zijn banketten rond 1585 ongetwijfeld succes hebben geoogst met zijn vuurvergulde schip met trompetters en trommelaars, en een met buskruit geladen mini-kanon.

Royal Music Machines: Nationaal Museum van Speelklok tot Pierement, Steenweg 6, Utrecht. Open di t/m zo 10-17u, do 10-21u. Inl: 030-2312789 of www.museumspeelklok.nl
    • Wenneke Savenije