Film over 9/11 moet waarheid recht doen

Eind deze maand gaat de eerste speelfilm over 9/11 in de VS in première. 'United 93', over wat zich afspeelde in 'het vierde vliegtuig', wordt vooraf uitgebreid bij publiek getest, ook bij nabestaanden van de ramp.

Beeld uit ‘United 93’, de eerste speelfilm over 9/11 Foto Universal Studio’s

Er is vertraging. Stewardessen babbelen over hun kinderen, een passagier glipt nog binnen. In de lucht dringen berichten over aanvallen op het World Trade Center door. Een Arabische man met een studentikoos uiterlijk rent schreeuwend door het gangpad. Hoofden duiken weg. Een passagier zoekt de wc op en belt zijn familie. 'We moeten het nu doen', zegt hij met toegeknepen ogen. 'Wie weet wat er gebeurt als we blijven zitten.'

Twee minuten duurt de trailer van United 93, de eerste film over 11 september die eind deze maand in de VS in première gaat. Toen hij enkele weken terug werd vertoond in New York, reageerde het publiek zo ontzet dat een bioscoop op Manhattan besloot de trailer uit het voorprogramma te halen.

In Los Angeles schreeuwden toeschouwers: 'Te vroeg.' Sindsdien is de bange vraag of de VS - sinds 9/11 zo gevoelig als een veertje voor mogelijke terrorisme - viereneenhalf jaar na dato een bioscoopfilm over de aanslagen kunnen verdragen.

United 93 vertelt het verhaal van het vierde gekaapte toestel van 911. De eerste twee vliegtuigen doorboorden het World Trade Center. Het derde kwam neer op het Pentagon in Washington. En het vierde zou zijn bestemming (het Witte Huis?) nooit halen: het toestel stortte neer in Pennsylvania omdat passagiers in het geweer kwamen tegen de kapers. Deze week werd voor het eerst een opname vrijgegeven waarop is te horen hoe de passagiers de kapers in de cockpit probeerden te overmeesteren.

In feite is United 93 de eerste film over 'de wereld na 911', zegt regisseur Paul Greengrass in interviews. Wat doet een mens als hij oog in oog met een zelfmoordterrorist komt te staan - berusten, apaiseren, terugvechten?

Greengrass, geprezen voor zijn gedramatiseerde documentaire Sunday Bloody Sunday (2002) over het Noord-Ierse conflict, moest een kunstgreep uithalen om de nabestaanden aan zich te binden. In de VS is een soort nabestaandenindustrie ontstaan, zei onlangs een commentator van het weekblad Newsweek. Ze eisen een rol op in het terrorismedebat. Ze eisen ook aandacht op. Ze leggen verklaringen af over Guantánamo Bay, Irak of de gewenste straf voor de 'twintigste kaper' van 911, Zacarias Moussaoui, een onberekenbare extremist die momenteel terecht staat.

Greengrass betrok de nabestaanden bij de film. In interviews legt hij uit dat hij alle families bezocht voordat hij zijn project begon, en dat ze uiteindelijk stuk voor stuk instemden. Hem is voor de voeten geworpen dat de film zodoende wel een heldenverhaal moest worden, en daarmee een rechtvaardiging van de oorlog tegen terreur, waarin aanvallen de enige optie is.

Vorige weekeinde kregen de nabestaanden gelegenheid de film in een theater in Newark, waar de fatale vlucht destijds opsteeg, te komen zien. Hun voornamelijk positieve recensies werden ook door serieuze media uitvoerig belicht. 'Er is recht gedaan aan de geschiedenis', zegt Hamilton Peterson, een veel geciteerde nabestaande, die zijn vader en stiefmoeder in de vlucht verloor. Maar dominee Paul Britton uit New York, die een zuster verloor, combineert zijn waardering voor de film met een oproep tot behoedzaamheid. 'We proberen nog steeds te doorgronden hoe onze cultuur is veranderd door deze ramp.'

Door de uitvoerige voorpubliciteit staat het commerciële succes van de film al vrijwel vast nog voordat serieuze recensenten hun oordeel hebben kunnen geven. Een indicatie is ook dat de kleine televisiezender A&E begin dit jaar onverwacht hoge kijkcijfers behaalde met een televisiefilm over dezelfde gebeurtenissen, Flight 93. De zender testte controversiële scènes uit op geselecteerd publiek alvorens de film definitief samen te stellen.

United 93 is 25 april de openingsfilm van het Tribeca filmfestival in New York, bedoeld om geld in te zamelen voor het herstel van het door 911 getroffen gebied. Op het festival zal ook The Saint van 9/11 voor het eerst worden gedraaid, een documentaire over een homoseksuele priester die door de aanslagen om het leven kwam. En later dit komt een film van Oliver Stone uit over 911, World Trade Center met Nicolas Cage.

Volgens Greengrass heeft ook Stone op voorhand een concessie gedaan aan de gevoeligheid van het Amerikaanse publiek: zijn film heeft een happy end.

    • Tom-Jan Meeus