Europa, enkele reis Paaseiland?

In de Verenigde Staten bestaat een vrij algemeen beeld van Europa als een links continent dat de wil heeft verloren te leven. Die indruk bestaat zowel bij mensen die in Amerika voor rechts doorgaan als bij redelijk vooruitstrevende Democraten. Gemeenschappelijke waarden met Europeanen, die waren er zeker, maar een verwant wereldbeeld?

Het linkse imago van Europa bestaat in Amerika uit een samenraapsel van stakingsnieuws en de vermeende macht van bonden plus linkse partijen, die zich opwerpen voor behoud van verworven rechten. De levensmoeheid wordt afgeleid uit de optelsom van demografie en defensiebeleid: wie zich onvoldoende voortplant om de bevolking op peil te houden en onvoldoende bewapent om zich effectief te kunnen verdedigen, mist kennelijk de wil als beschaving een toekomst af te dwingen.

Wanneer ik de afgelopen jaren in Amerika zo'n verhaal las of hoorde, moest ik grinniken om die gekke Amerikanen. Wat zijn zij toch verzot op hun eigen kijk op het leven. Wat maken zij toch een drukte van hun dynamiek, zonder zich veel aan te trekken van de steeds maar gegroeide verschillen in welvaart. Acht procent onder de armoedegrens. De gemiddelde directeur verdiende in 2004 in Amerika ongeveer 450 keer zoveel als de gemiddelde werknemer. Ook als jaloezie niet je levensmotief is, gaat dat wat ver, denkt vrijwel iedere Europeaan.

En dan val je in een discussie over vergrijzing in Nederland. Het Centraal Planbureau (CPB) heeft daar net een rapport over uitgebracht dat er op wijst dat in 2040 ruim 43 procent van de bevolking afhankelijk is van wat werkenden opbrengen; nu is dat een kwart. Om die afhankelijkheid te kunnen betalen, moet een gat in de overheidsuitgaven van 3 procent worden gedicht. Niet zo veel, maar wel een toer gezien de plaatselijke gebruiken.

De studie, een vervolg op een soortgelijke CPB-studie uit 2000, is volgens sommigen te somber. Met een beetje zonniger aandelenkoersen en wat minder rentepessimisme valt het mee, zeggen zij. Kennelijk zijn zij vergeten wat de kruipkrach van 2000 en volgende jaren heeft gedaan voor de pensioenen en de belastinginkomsten. Anderen zeggen: als ouderen nu wat sneller langer blijven doorwerken, en als vrouwen nu eens wat sneller en talrijker aan de arbeidsmarkt gaan meedoen, dan wordt de soep ook niet zo heet gegeten. Opeens kan Nederland snel veranderen.

Als die CPB-studie nu een bron van opgewonden speculaties was, viel er veel op af te dingen, maar zo is het niet. De gebruikte veronderstellingen zijn beschreven, de marges voor variatie worden erkend. Niemand weet exact wat er met de olieprijs en dus de gasprijs gebeurt. Als de aandelenkoersen in detail bekend waren, was er geen beurs meer.

Staande in twee werelden vind ik het meest opvallend de lauwheid van de reacties. VVD, CDA en PvdA kunnen niet beginnen te denken over verhoging van de AOW-leeftijd. De PvdA wil een begin van een oplossing zoeken door rijkere AOW-trekkers premie te laten betalen. En intussen worden nog steeds busladingen ervaren ambtenaren, onderwijzers en verpleegkundigen in de bloei van hun ervaringswijsheid achter de geraniums afgeleverd. W. Drees junior, de zoon van de 'oude' Drees, die zijn naam verbond aan de AOW, wees in de laatste decennia van de vorige eeuw al vergeefs op de logica van de vergrijzing. Het gratis gas uit Slochteren stroomt nog steeds.

Typerend voor deze matte geluiden van de laatste weken is dat over deze open deur-werkelijkheid wordt gesproken als over een technisch verdelingsvraagstuk. Zoals in haar nadagen de regering-Schröder/Fischer in Duitsland een grote mate van futloze berusting uitdroeg, zo is de regering-Villepin in Frankrijk begonnen met iedereen gerust te stellen dat verworven rechten niet zouden worden aangetast. Om daarna met een vrij willekeurig plan in de onontkoombare richting die loze belofte te breken.

Duitsland baadt zich in een bleek voorjaarszonnetje nu Angela Merkel in het buitenland weer wat aanzien voor de vroegere economische motor van Europa heeft vergaard. Door degelijke redelijkheid uit te stralen. Goed voor Duitsland, maar het grote werk van de aanpassing van het sociale stelsel aan de gewijzigde concurrentieverhoudingen in de wereld moet nog beginnen.

Links Frankrijk vond op de boulevards weer wat eenheid door mét de protesterende jongeren een planloos Nee te belijden. De pensioenleeftijd wordt in Frankrijk al een klein beetje over heel veel jaren opgetrokken. Dat kon ook makkelijk, want wie vroeg genoeg bij de overheid en helemaal bij de spoorwegen was begonnen, kon al naar de postzegelbeurs voordat zich één grijze haar had aangediend.

Twee serieuze waarnemers van de Franse troebelen van de laatste weken, de politiek filosoof Pierre Manent (in gesprek met Marijn Kruk in Intermediair van 13 april) en de filosoof en oud-minister van onderwijs Luc Ferry (Fokke Obbema, de Volkskrant van 8 april) bevestigen het beeld van stagnatie. Een jonge generatie outsiders die het ambtenaar-worden als zekerheid ambieert, niet om een ideaal na te streven of iets voor Frankrijk te doen, maar als recht van de vorige generatie dat hun dreigt te ontglippen. Wat een tragiek.

Beide filosofen zien een rechte lijn tussen de hoge jeugdwerkloosheid, de banlieue-rellen van 2005 en de 'manifs' van de afgelopen weken. Een onvermogen van een politiek stuurloos land om met behoud van wat terecht eeuwig-Frans is de realiteit van de globalisering te erkennen. Alleen als er een regering komt die Fransen ervan kan overtuigen dat de natie op het spel staat, zegt Manent, gebeurt er wat. Zoals Reagan en Thatcher dat in hun landen deden. Anders rest een schoktherapie. 'Maar op dit continent is de wil tot overleven twijfelachtig geworden, zeker nu het volkomen onduidelijk is hoe het verder moet met de Europese eenwording.'

Zullen de Chinezen en Indiërs later in Noordwest-Europa op een verkruimeld plein, gedomineerd door een bakstenen gebouw met een puntdakje, rustend op euro-pilaartjes, grote mensbeelden vinden met verstilde, lange gezichten waarin kenners van het verleden vroegere leiders herkennen als Villepin, Chirac, Berlusconi, Schröder en een iets vagere van wie niemand wist of het Balkenende, Bos of Marijnissen was? Paaszondag 1722 ontdekte kapitein Jacob Roggeveen op Paaseiland fascinerende sporen van een beschaving die het niet redde.