De juiste pet

De kleur van de kruinveren bepaalt hoe geliefd pimpelmezenmannen bij mezenvrouwen zijn. Een blauw petje met veel UV-reflectie is onweerstaanbaar. Koos Dijksterhuis

Pimpelmezen hebben een petje van blauwe veren op hun kruin. Dat blauw reflecteert ultraviolet licht. Pimpelmezenvrouwtjes vinden mannetjes aantrekkelijker naarmate hun pet meer uv-licht reflecteert. Zodra een mannetje uv-blokkerende was krijgt ingesmeerd, en aan status inboet, broedt het vrouwtje minder zonen uit. foto jan komdeur komdeur, jan

Pimpelmezen dragen een petje van blauwe veren op hun kruin. Dat maakt ze voor mensen makkelijk te onderscheiden van andere mezen. Wat mensen haast niet kunnen zien, is dat het blauw van het ene pimpelmezenpetje dieper van kleur is dan van het andere petje. Pimpelmezenveren reflecteren ultraviolet licht dat mensen niet waarnemen maar pimpelmezen des te beter. Vooral de blauwe kruin reflecteert UV-licht. Met reden: pimpelmezenvrouwtjes vinden mannen aantrekkelijker naarmate hun pet meer UV-licht weerspiegelt.

De vraag waarom vrouwen op UV-blauwe petten vallen, is koren op de molen van hoogleraar evolutionaire ecologie Jan Komdeur, verbonden aan de Rijksuniversiteit Groningen. Zijn pimpelmannen met veel UV-reflectie betere echtgenoten en vaders dan mannen met weinig UV-reflectie? Waarschijnlijk niet. Bij veel zangvogels lopen aantrekkelijke mannen juist de kantjes eraf bij het voeren van de jongen. Ze gaan liever achter andere vrouwen aan.

Een aantrekkelijke mezenman krijgt meer vrouwtjes en dus meer jongen, waarvoor de vrouwtjes zich ook nog eens meer uitsloven. Dat laatste ontdekten Komdeurs collega's Tobias Limbourg en Kate Lessells van het Nederlands Instituut voor Ecologie (NIOO). Zij maakten mooie mannetjes tijdelijk minder fraai door UV-blokkers uit zonnebrandcrème op hun petjes te smeren. Prompt vlogen de vrouwtjes minder vaak met voer naar het nest. Blijkbaar steken de moeders minder energie in het kroost van onooglijke vaders en sparen ze hun reserves liever voor een nieuw broedseizoen met een mooiere partner.

supermannetjes

Als je als pimpelmezenvrouw het geluk hebt zo'n bink met veel UV aan de haak te slaan, dan kan het gunstig zijn meer zonen uit te broeden dan dochters. Want aangenomen dat de mate van UV-reflectie erfelijk is, worden de zonen van een superman waarschijnlijk ook supermannetjes, met een grote kans op veel nakomelingen. Bij andere vogelsoorten heeft Komdeur aangetoond dat vrouwtjesvogels het geslacht van hun eieren kunnen sturen en hij wilde weten of pimpelmezen dat ook doen. Volgens een Zweedse studie was dat inderdaad het geval.

Met 180 nestkasten togen Komdeur en zijn collega's naar het Drentse landgoed Vosbergen, waar zij dit jaar voor de zesde lente pimpelmezen onderzoeken. Inderdaad broeden vrouwen van UV-hoge mannen meer zonen uit dan vrouwen van UV-lage mannen. Komdeurs promovendus Peter Korsten toonde dat aan door een paar dagen voor de eileg mannetjesmezen te vangen en onaantrekkelijk te maken met UV-blokkerende was. De vrouwtjes bleven hun plotseling tot sukkel gedegradeerde vent trouw - een nieuwe man vinden kost wellicht te veel tijd.

Maar na het vermeende statusverlies van hun man broedden ze meer dochters uit dan zonen, en meer dochters dan mezen die hun mooie man behielden. Tot Korstens verbazing gold dat niet voor mezenvrouwen die oorspronkelijk al aan een zeer onaantrekkelijke man gekoppeld waren. Als hij die mannen nog lelijker maakte, dan broedden de vrouwtjes juist meer zonen uit. Nu zijn pimpelmezen notoire vreemdgangers, dus misschien hebben deze vrouwen hun jongen te danken aan buitenechtelijke escapades.

Komdeurs promovendus Oscar Vedder en student Sjouke Anne Kingma ontdekten ondertussen dat vrouwen wier man onaantrekkelijk gemaakt was, eieren legden met minder testosteron dan in eieren van vrouwen met een aantrekkelijke man. Het hormoon testosteron beïnvloedt niet het geslacht van het kuiken, maar wel het fanatisme waarmee het om voedsel bedelt.

overlevingskans

Vrouwtjesmezen weten waarschijnlijk drommels goed dat mooie mannen minder ijverig zijn in het voeren van de jongen. Met extra testosteron kan een vrouwtje haar kuikens harder laten bedelen. Daardoor wordt de man aangespoord om meer te voeren. En beter gevoede jongen zijn zwaarder als ze uitvliegen, wat hun overlevingskans en hun kans op een partner vergroot.

Komdeur en consorten vermoedden dat mezenmannen met veel UV-reflectie dominant zouden zijn. In tijden van vorst en voedselschaarste plaatsten Peter Korsten en Oscar Vedder een voedertafel in de sneeuw, waar de mezen op afkwamen. UV-mannen bleken niet de baas, het UV-gehalte maakte niet uit voor de hoeveelheid voedsel die de mezen wisten te bemachtigen.

Tegen de verwachting in bleken territoriale mannen niet agressiever tegen indringers naarmate ze meer UV op hun kruin hadden, noch bestreden ze indringers feller als die veel UV vertoonden. Vreemd, want zo'n UV-man vormt een groter risico op het afpikken van vrouwtjes. Korsten: We vonden geen enkel verschil. In tientallen mezenterritoria introduceerden we twee opgezette mannetjesmezen, één met veel, de ander met weinig UV. Ze werden allebei even vaak aangevallen en het UV-gehalte van de aanvallers had geen invloed op hun agressie.'

UV-mannen zijn dus niet meer bedreven in het bemachtigen van voedsel of in de verdediging van huis en haard. Blinken ze dan alleen maar uit in vrouwen versieren? Ook in overleven', zegt Komdeur, oudere mannen hebben dat met hun leeftijd bewezen. En dat tonen ze met hun blauwe pet, want oudere mannen kunnen meer UV weerkaatsen dan jongemannen. Ik denk dat ze als ze stokoud worden minder UV-licht zullen weerkaatsen en minder in trek zijn als partner. Maar pimpelmezen gaan meestal al dood voor ze door ouderdom aftakelen.'