Abortuszeer

Voelt de foetus pijn tijdens zijn abortus? In de VS ligt een wetsvoorstel dat daarvan uitgaat. Neurologen vinden het overdreven.

Het gezicht van een foetus in de 20-ste week van de zwangerschap. Het zenuwstelsel is dan nog te onderontwikkeld om pijn te voelen. Toch wil een ontwerpwetstekst in de VS dat vrouwen die abortus willen na 20 weken een waarschuwing krijgen dat hun foetus pijn kan voelen. foto science photo library Caption Face of a foetus. The head of a human foetus after 20 weeks (5 months) of development. The face appears completely human, with fully developed lips, eyelids and external ears. The eyebrows have also developed and fine hair on the head is visible. The crown-rump length (sitting height) of the foetus is about 19cm and its weight some 450 grams. The head of a foetus at this age is propor- tionately large compared to its body. science photo library

'Er zijn gerede aanwijzingen dat de dood tijdens een abortus het ongeboren kind pijn berokkent.' Die mededeling, in een wetsvoorstel dat overal in de Verenigde Staten van kracht kan worden als het Congres er wet van maakt, moet een vrouw te horen krijgen wanneer ze een abortus wil na meer dan 20 weken zwangerschap. Spreekt de arts die formule niet uit, of geeft hij de foetus - mocht de abortus doorgaan - geen directe verdoving, dan wacht een boete van 100.000 dollar.

Ook in Groot-Brittannië is de mogelijk pijnlijke dood van de geaborteerde oudere foetus onderwerp van politieke en mediadiscussie geweest.

In Nederland heeft staatssecretaris Ross-van Dorp eind vorige maand de Tweede Kamer laten weten dat haar mening over de evaluatie van de Wet Afbreking Zwangerschap nog even op zich laat wachten. Vorig najaar verscheen een lijvig (318 pagina's) evaluatierapport van de roemruchte Nederlandse abortuswet van 1984. Daarin staat geen letter over het lijden van de foetus.

De Nederlandse discussie gaat vooral over de heel vroege abortussen - de overtijdbehandelingen. Moet daarvoor de wachttijd van vijf dagen ook gelden? En mag ook de huisarts de makkelijk toepasbare abortuspil voorschrijven? Nu mogen alleen vergunninghoudende abortuscentra die pil verstrekken.

filmpjes

In Groot-Brittannië ontstond de discussie over foetuspijn na vertoning van filmpjes, gemaakt met moderne echo-apparatuur, waaruit zou blijken dat een foetus al heel vroeg emotioneel en cognitief reageert. Onzin, vinden deskundigen. Maar ja, hen valt wel wat te verwijten. Lang bestond onder artsen het idee dat pasgeboren baby's geen pijn voelen - en werden er operaties met heel weinig anesthesie op die kinderen uitgevoerd. Nu is dat anders.

Maar wanneer begint dat pijngevoel? Een analyse die vandaag in de British Medical Journal is gepubliceerd door Stuart Derbyshire van de universiteit van Birmingham houdt het op 26 weken. Op zijn vroegst. Dan is het zenuwstelsel zo bedraad dat pijnprikkels uit het lichaam ook doordringen tot plaatsen waar het bewustzijn over die prikkels ontstaat. Maar de vraag blijft open of het vermogen tot pijnperceptie ook tot een bewuste pijnervaring leidt.

Ook het moment dat het zenuwstelsel tot pijnperceptie in staat is, staat ter discussie. Pijnperceptie in te vroeg geboren kinderen bestaat waarschijnlijk niet vóór de 29ste tot de 30ste week van de zwangerschap, schreven een kinderarts, neuroanatoom, gynaecoloog en anaesthesist op 24 augustus 2005 over het probleem van het pijngevoel van de foetus in de Journal of the American Medical Association. Niemand weet wat een foetus voelt, want die zegt niks.

Wat is zeker? Pijn voelen mensen door gevoelssensoren. Die liggen vooral in de huid. Het zijn de vertakte uitlopers van lange zenuwcellen uit het centraal zenuwstelsel (hersenen en ruggenmerg). Die sensoren in de huid ontstaan al heel vroeg, tijdens de zevende week van de zwangerschap, schrijft Derbyshire. Daarmee zijn de alarmknoppen er, maar de bedrading naar de alarmbel ontbreekt. Daarvoor moet de pijnprikkel allereerst de thalamus bereiken, een hersenstructuur bovenaan de hersenstam. Voor een bewuste verwerking is bovendien de hersenschors nodig. Maar contact tussen de zenuwcellen in de thalamus en de structuur die uiteindelijk de hersenschors moet worden, ontwikkelen zich pas tussen de twaalfde en zestiende week van de zwangerschap. Dan nog eindigen de vanuit de thalamus groeiende zenuwcellen voorlopig in een onrijpe structuur onder de plaat waaruit de hersenschors ontstaat. De zenuwuitlopers uit de thalamus liggen weken te wachten in die subplaat, tot ze doorgroeien naar de dan gevormde hersenschors. Dan is de zwangerschap in de 23ste tot de 25ste week aangekomen.

grens

In die periode ligt in Nederland de door de abortuswet toegestane uiterste grens: bij 24 weken. Critici wezen er bij de evaluatie van de Nederlandse wet op dat de grens voor levensvatbaarheid één tot of drie weken lager ligt. Het zijn die weken waarin het zelfbeschikkingsrecht van de vrouw en de beschermwaardigheid van het leven - waar de Nederlandse wet tussen schippert - het scherpst wringen. De vrouw die een kind niet wenst, zou op dat moment ook kunnen bevallen en het kind ter adoptie aanbieden. In de praktijk gaat het bij een zo late abortus vrijwel altijd om foetussen waarbij een ernstige ziekte is vastgesteld.

Het gros van de abortussen in Nederland vindt plaats vóór de dertiende week van de zwangerschap. Iedereen die geen propaganda bedrijft, vindt dat zo'n abortus pijnloos is voor de foetus. Fanatieke Pro Life-activisten zeggen dat de ruggenmergreflexen die vanaf een week of acht zichtbaar zijn op pijngevoel wijzen. Terugtrekkende reflexen of hormonale stress, is echter het uitgangspunt van de neurologen, zijn geen bewijs dat een organisme pijn voelt. Pijnbeleving, is het dogma, vereist een bewuste herkenning van een pijnlijke prikkel. De vraag is nu of een baby zich pas als hij twee tot vier maanden oud is, wanneer de mogelijkheid van geheugenvorming zich ontwikkelt, echt bewust kan zijn van pijn.