Judas Iskariot Superstar

Het teruggevonden Evangelie van Judas zorgt voor veel opwinding.

Werpt het nieuw licht op de historische figuur van Jezus en de verrader Judas?

Scène uit de tv-film Judas (2004) 65087_449_62 -- JUDAS - ÒJudas,Ó perhaps the most complex character in the Gospels, the disciple-turned-betrayer -- a man who walked with Jesus, only to later turn him in for fifty pieces of silver. ÒJudas,Ó airing as an ABC Premiere Event on MONDAY, MARCH 8 (9:00-11:00 p.m., ET), on the ABC Television Network, covers the two years Judas spent with Jesus, years marked by political unrest as well as spiritual awakening. ÒJudasÓ is the final project of the late Father Ellwood ÒBudÓ Kieser, C.S.P. Ð founder of the Humanitas Prize and Paulist Productions. Starring in ÒJudasÓ are Johnathon Schaech as Judas, Jonathan Scarfe as Jesus and Tim Matheson as Pilate. (ABC/BOB D'AMICO) JOHNATHON SCHAECH ABC INC.

Vorige week verscheen eindelijk het Evangelie van Judas in druk. Tot voor kort was het bestaan van deze 2de-eeuwse tekst, waarin Judas wordt gepresenteerd als belangrijkste leerling van Jezus, alleen bekend uit een afwijzend geschrift uit het jaar 180. Vorig jaar werd ineens bekend dat deze tekst was teruggevonden in de Egyptische woestijn, eind jaren '70. Bijna al die tijd was het kwetsbare papyrusboek, de codex, in handen geweest van een ongeletterde Egyptische antiquiteitenhandelaar die er te veel geld voor vroeg en niet wist dat hij het verloren gewaande Judas-evangelie bezat. Vorig jaar bleek dat het om het Evangelie van Judas ging, al bleef de tekst zelf goeddeels geheim.

In 2004 kreeg National Geographic lucht van de zaak. Eind vorige week is het Evangelie van Judas verschenen in een Engelse vertaling, met notenapparaat en commentaar van vooraanstaande geleerden. En er verscheen een boek waarin National Geographic-journalist Herbert Krosney verslag doet van de wederwaardigheden van de codex in de afgelopen dertig jaar - een fascinerende geschiedenis vol onkunde, stommiteiten (een handelaar in oudheden legde de codex zelfs in het vriesvak, nooit doen!), ruzies en avontuur. Afgelopen zondag zond National Geographic ook een grote documentaire uit over het Evangelie (herhaling op donderdag 27 april), goeddeels gebaseerd op het boek van Krosney.

Nu weten we dus dat het verhaal speelt in de laatste dagen voor Jezus' arrestatie en vooral bestaat uit gesprekken tussen Jezus en zijn leerlingen. De lof voor Judas is het opvallendst. Aan het einde zegt Jezus tegen Judas: 'Jij zal iedereen overtreffen. Want jij zal de mens offeren die mij draagt.' In de laatste zinnen wordt Jezus gearresteerd door dienaren van de priester, 'en Judas kreeg wat geld en gaf hem [Jezus] over aan hen'.Jezus' kruisdood is hier niet eens de moeite van het vermelden waard; laat staan de opstanding.

De betekenis van de tekst van Evangelie van Judas is volstrekt duidelijk, zo blijkt uit de uitgave en commentaren. De inhoud past in een trend om de bad guys uit de bijbel juist tot helden te verheffen.

Rond 180 na Chr. schrijft bisschop Irenaeus van Lyon vol afschuw over deze 'provo's' die Kaïn verheerlijken en ook bijbelse figuren als Ezau, Korach (een opstandeling tegen Mozes) en de sodomieten prijzen, omdat zij bestreden werden door hun schepper, die de gnostici (aanhangers van een mystiek vroeg christendom), als een kwaadaardige god beschouwden. 'En Judas de verrader was van dit alles op de hoogte, zeggen ze, als enige kende hij de waarheid', schrijft Irenaeus, 'en zij schreven hierover een geschrift dat zij het Evangelie van Judas noemen'.

Lange tijd waren de gnostici alleen bekend uit de teksten van tegenstanders als Irenaeus en de vraag onder historici was altijd hoe serieus deze vreemde, ketterse vogels genomen moesten worden. Pas nadat in 1945 dertien codexen vol gnostische tractaten en evangelies werden gevonden in de Egyptische woestijn bij Nag Hammadi, bleek dat het gnostische christendom allerlei gevarieerde teksten te hebben voortgebracht, zozeer zelfs dat deze stroming als een volkomen serieus onderdeel van het vroege christendom moet worden beschouwd.

Natuurlijk wordt in de publiciteitscampagne rond deze boeken en in de National Geographic-documentaire graag gesuggereerd dat het Judas Evangelie iets zegt over de historische Judas en Jezus, uit de eerste eeuw. 'The Gospel of Judas: Was He Innocent?'heet het bijvoorbeeld op de website van de National Geographic.

Maar het blijft bij hyperige suggesties die nooit waargemaakt worden. Want in stijl en inhoud is het Evangelie volkomen 2de-eeuws. Er zijn niet zoals in het apocriefe Evangelie van Thomas elementen die wijzen op stokoude bronnen. De 'historische' verwijzingen in het Judas-evangelie komen vrijjwel linea recta uit de bijbelse evangeliën.

Nee, het belang van dit evangelie is niet een nieuw inzicht in Jezus' biografie, maar een nieuw licht op bepaalde stromingen in de gnostiek van de 2de eeuw. Want alles wijst erop dat het Evangelie afkomstig is uit wat onder specialisten de 'sethiaanse gnostiek' heet, genoemd naar de derde zoon van Adam, Seth, die in tegenstelling tot Kaïn en Abel verwekt zou zijn door de Hemelse Adam en aldus de eerste ware ingewijde zou zijn geweest.

In het Judas-evangelie komen dezelfde specifieke termen voor (zoals in de naam Barbelo, of Sakla, een satansfiguur en ook Seth zelf). Ook in de algehele kosmologie van de hemelen en het ondermaanse door Jezus vind je soms bijna letterlijke citaten terug uit die 'Seth-teksten'. Of het bij deze Seth-groep van teksten gaat om een duidelijk afgescheiden groep of sekte is nog altijd onduidelijk - zoveel is er nu ook weer niet bekend over die vroegchristelijke stromingen.

Het belang van het Judas-evangelie, zo schrijft gnosiskenner Marvin Meyer in zijn commentaar, is bovenal dat het zo'n vroege tekst is, want het moet van vóór 180 zijn, wanneer Irenaeus het al noemt. Daarom kan het een licht werpen op de oorsprong van deze gnostische stroming. Als je kijkt naar de uitvoerige uitleg over de kosmos die Jezus aan Judas geeft, schrijft Meyer, dan is er maar heel weinig dat specifiek christelijk is. De terloopse gelijkstelling van Seth aan Christus is eigenlijk het enige. De kern van dat sethiaanse wereldbeeld lijkt dus niet een christelijke maar een joodse oorsprong te hebben, want joodse elementen zijn er te over.

Die mogelijk joodse oorsprong neemt overigens niet weg dat het Evangelie van Judas zich zeer fel keert tegen de proto-orthodoxe christenen. In de tweede scène van het Evangelie vertellen de discipelen een gruwelijk visioen aan Jezus: zij zagen een tempel met twaalf mannen die wachten bij een altaar waar priesters hun eigen kinderen en vrouwen offerden en allerhande zonden begingen (zoals het slapen met andere mannen). Jezus weet wel wat dat betekent: 'Die mannen die al die offers ontvingen bij het altaar, dat zijn jullie zelf [] het vee dat jullie hebben gebracht om te offeren dat zijn de vele mensen die jullie zullen misleiden. [De god van die tempel] zal op die manier gebruikmaken van mijn naam en generaties van vromen zullen hem trouw blijven.' Geen wonder dat bisschop Irenaeus niets van dit Evangelie moest hebben.

Rodolphe Kasser, Marvin Meyer en Gregor Wurst (editors): The Gospel of Judas. Met extra commentaar door Bart D. Ehrman. National Geographic, 192 blz. $22 (hardcover)

Herbert Krosney: The Lost Gospel: The Quest for the Gospel of Judas Iscariot. Met een voorwoord van Bart D. Ehrman. National Geographic, 352 blz. $27

    • Hendrik Spiering