De ziel van de Verenigde Naties stond op het spel

De ziel van de Verenigde Naties stond op het spel, zegt VN-diplomaat Jan Eliasson over de oprichting van een nieuwe raad voor de mensenrechten.

Jan Eliasson Foto AFP United Nations (UN) General Assembly president Jan Eliasson of Sweden looks on, 23 November 2005, during a press conference after consultations on reform of Human Rights Commission at the UN Office in Geneva. AFP PHOTO FABRICE COFFRINI AFP

Jan Eliasson, topdiplomaat bij de Verenigde Naties, haalt eerst iets uit zijn binnenzak voor hij in gaat op de crisis rond Irans nucleaire ambities. Het is een beduimeld blauw boekje met veel potloodstreepjes en opmerkingen in de kantlijn: het Handvest van de Verenigde Naties, dat de voorzitter van de Algemene Vergadering altijd bij zich draagt, verzekert hij.

“De partijen bij een geschil dat de internationale vrede en veiligheid in gevaar dreigt te brengen“, leest hij voor, “moeten daarvoor allereerst een oplossing zoeken door onderhandelingen; feitenonderzoek; bemiddeling; verzoeningspogingen; arbitrage; een rechterlijke beslissing; het doen van een beroep op regionale organen of akkoorden; of andere vreedzame middelen naar eigen keuze.“

Dan zegt hij: “Dit is mijn favoriete artikel, artikel 33 - diplomatieke poëzie. Maar hoe vaak doen we dit allemaal? Hoe vaak zijn alle middelen uitgeput voor met harde hand wordt opgetreden? Het is ongelooflijk belangrijk dat we voor de kwestie-Iran een vreedzame oplossing vinden.“

Meer wil de Zweed niet zeggen over de gevoelige kwestie, want als voorzitter van de Algemene Vergadering vertegenwoordigt hij alle 191 landen. Over een week wordt hij naast zijn VN-functie ook minister van Buitenlandse Zaken van Zweden, een dubbelrol die hij grotendeels vanuit New York wil vervullen, met een rechterhand in Stockholm. “Ik hoop dat ik belangenconflicten kan vermijden. Maar het zal wel gaan, Zweden is de VN altijd erg toegedaan.“

Eliasson, een veteraan in de diplomatie, speelt een sleutelrol bij de hervorming van de VN. Onder zijn leiding kwam vorige maand de nieuwe Mensenrechtenraad tot stand, die toezicht moet houden op naleving van de mensenrechten. De raad komt in plaats van de in diskrediet geraakte Mensenrechtencommissie, waar regelmatig landen in zaten die zelf ernstige schendingen begingen.

“De ziel van de Verenigde Naties stond op het spel“, zegt Eliasson, die voor de zestigste verjaardag van het Internationale Gerechtshof deze week kort in Den Haag was. “De VN zijn gebouwd op drie pijlers: veiligheid, ontwikkeling en mensenrechten. Als deze vernieuwing niet was gelukt, dreigden de mensenrechten weer in de noord-zuid-tegenstelling geplaatst te worden, als iets dat aan een groep landen wordt opgelegd. Nu heeft een een enorme meerderheid van 170 landen met deze nieuwe opzet ingestemd.“

Dat Washington één van vier tegenstemmers was, erkent Eliasson, was een teleurstelling. “Maar het was a soft no. Uit mijn gesprekken met minister Rice van Buitenlandse Zaken en onderminister Burns maak ik op dat de VS de raad zullen steunen, het werk blijven financieren en zich volgend jaar waarschijnlijk kandidaat stellen voor een zetel in de raad. Dat is heel anders dan hun opstelling tegenover het Internationale Strafhof, dat ze actief boycotten.“

De Amerikanen stemden tegen omdat ze de opzet voor de Mensenrechtenraad een slap compromis vonden, dat onvoldoende garandeerde dat landen met een dubieuze reputatie niet tóch een zetel kunnen krijgen. Volgens Eliasson is die kans klein.

“Ieder land dat zich kandidaat stelt voor de raad moet laten onderzoeken hoe het zelf met de mensenrechten omgaat. Maakt een lid zich schuldig aan schendingen, dan kan het geschorst worden. Ook de manier waarop leden gekozen worden is verbeterd en het budget voor mensenrechtenwerk wordt voor de komende vijf jaar verdubbeld. Wat mij betreft is de hele machinerie van de mensenrechten echt verbeterd.“

De VN maken een moeilijke tijd door. De Irak-oorlog leidde tot diepe verdeeldheid in de Veiligheidsraad. Het olie-voor-voedsel-schandaal beschadigde de reputatie van secretaris-generaal Annan en de hele organisatie. En de resultaten van de hervorming van de VN zijn gemengd. Zo is de uitbreiding van de Veiligheidsraad, bepleit om de huidige machtsverhoudingen in de wereld beter te weerspiegelen, op de lange baan geschoven.

“De VN doen veel goeds, maar dat weten mensen vaak niet. Kijk wat we doen voor de wederopbouw in Afghanistan, kijk naar de verkiezingen in Liberia, naar alle vredestroepen, naar de bestrijding van armoede en ziektes.

“Maar alle multilaterale organisaties hebben het moeilijk. Dat is de paradox van deze tijd: de noodzaak voor internationale oplossingen voor wereldomspannende problemen was nog nooit zo groot. En tegelijk is er veel wantrouwen, een sterke neiging tot protectionisme en alleen naar binnen kijken. We staan voor een test van het multilateralisme, we moeten laten zien dat het werkt, ook bij de Verenigde Naties. Anders winnen de de nationalistische krachten.“