Werkgevers doen het werk van de vakbond

Een werkgeversorganisatie die zelf de CAO-naleving controleert: die ongewone situatie ontstaat in de schoonmaaksector. Goed voor het imago én tegen harde concurrentie op prijs.

Het lijkt de wereld op zijn kop: een werkgeversorganisatie die eenzijdig controleert of bedrijven die lid zijn, de CAO strikt naleven. Zonder bemoeienis van de vakbonden. En met de intentie om overtreders te royeren.

Toch is dat wat de schoonmaaksector in Nederland te wachten staat. Deze maand begint koepelorganisatie OSB (Ondernemersorganisatie Schoonmaak- en Bedrijfsdiensten) met onaangekondigde inspecties bij haar leden. Komt een schoonmaakbedrijf de CAO niet na, dan geeft OSB een waarschuwing. Binnen een maand volgt een nieuwe controle. Is dan nog steeds sprake van onregelmatigheden, dan kan OSB het betrokken bedrijf uitsluiten van lidmaatschap. OSB wil binnen 3 jaar alle, ruim 600 bedrijven die lid zijn, controleren.

'Voorzover ik weet, is het niet eerder gebeurd dat werkgevers zelf de CAO controleren', zegt Jan Kampherbeek. Namens CNV Bedrijvenbond voert hij het CAO-overleg in de schoonmaaksector. 'Ik heb rondgevraagd, ook bij onze juristen. Niemand heeft dit eerder gezien', aldus collega Ron Meijer van FNV Bondgenoten. Werkgeversorganisaties VNO-NCW en MKB Nederland laten weten ook niet eerder zo'n situatie te zijn tegengekomen.

Anders dan misschien verwacht mag worden, zijn de inspecties niet gericht op goedkoop, Oost-Europees personeel. In de aanloop naar volledige openstelling van de Nederlandse grenzen voor Oost-Europees personeel bepleit het kabinet meer controle op CAO-naleving door bedrijfssectoren zelf. Maar de schoonmaakbranche kampt nauwelijks met 'goedkope Polen'. Schoonmakers werken meestal alleen 's avonds enkele uren, na sluitingstijd van kantoren. Oost-Europeanen willen echter zo veel mogelijk uren maken, om zo veel mogelijk te verdienen.

Voorname drijfveer van OSB is het imago van de sector. Onderzoek toonde vorig jaar aan dat 13 procent van de werknemers minder dan het CAO-loon krijgt uitbetaald. OSB heeft altijd gezegd dat het daarbij niet om haar 600 leden gaat - in totaal telt Nederland ruim 3.000 schoonmaakbedrijven. Maar om alle twijfel uit te bannen, gaat de organisatie nu zelf wetsovertreders uit haar gelederen schiften.

'Wij willen ons onderscheiden als kwaliteitsvereniging', aldus Jan Kerstens. Hij is namens OSB verantwoordelijk voor arbeidsvoorwaarden en sociale zekerheid. Controle is volgens hem bovendien 'niet meer dan logisch'. Hij verwijst naar de algemeen bindende CAO voor de circa 200.000 glazenwassers en schoonmakers: 'Die sluiten we toch niet voor niets af?'

Jan Kampherbeek van CNV vermoedt echter nog een andere reden voor de eigenmachtige CAO-inspecties: OSB wil zo prijsschommelingen op de schoonmaakmarkt tegengaan.

Arbeidskosten zijn vrijwel het enige punt waarop schoonmaakbedrijven kunnen concurreren. Kostenbesparing op reinigingsmiddelen of zwabbers loont niet. Dat maakt het belangrijk de arbeidskosten te drukken. Daardoor wordt het dus verleidelijk om de rand van de CAO op te zoeken. Omdat het opzetten van een bedrijf bovendien makkelijk gaat en toezicht op de CAO-naleving door de vele eenmansbedrijfjes en het grote verloop moeilijk is, dreigt een neerwaartse prijsspiraal. Zo bezien hebben de grotere bedrijven die OSB vertegenwoordigt juist baat bij strikte CAO-naleving, zegt Kampherbeek. 'Als je de CAO stevig in handen hebt, heb je de marktprijs redelijk in handen. Prijsconcurrentie heeft dan weinig zin.'

Jan Kerstens ontkent dat OSB probeert indirect de prijzen te reguleren. 'Het gaat ons puur om naleving van de CAO.' Marktregulering zou bovendien 'wel heel dom zijn'. OSB is al eens veroordeeld voor verboden prijsafspraken. In 2003 kreeg de organisatie van de Nederlandse Mededingingsautoriteit (NMa) een boete van 2 miljoen euro. OSB adviseerde bedrijven tussen 1998 en 2000 op illegale wijze over uurtarieven, aldus de NMa.

Wel spreekt Kerstens zich nadrukkelijk uit tegen concurrentie op loonkosten. 'Dat nooit, wat ons betreft.' OSB is dan ook tegen verlaging van het minimumloon. Kerstens: 'Als je het minimum loslaat, breekt concurrentie op loonkosten los. Omdat we dat niet willen, zit ons CAO-loon boven het minimum.' Kampherbeek ziet zijn stelling bevestigd: 'Door dat CAO-loon strak te handhaven, voorkomt OSB indirect prijsfluctuatie.'

Wat de motieven van OSB ook zijn: de bonden zijn te spreken over de controles. Immers: hoe meer toezicht, hoe beter. Meijer: 'Of andere werkgevers er een voorbeeld aan zouden moeten nemen? Ik zou zeggen van wel, ja.'