Behalve rommelig zijn de foto's ook verfomfaaid

De foto's van Tichy zijn niet bijzonder krachtig.

Maar als verzameling vertellen ze het verhaal van een buitenstaander met een bijzondere belangstelling.

T/m 5 juni in De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem. Open di t/m za 11-17, zon- en feestdagen 12-17uur. Inl.: 023 511 5775 of www.dehallen.com Miroslav Tichy fotografeert vrouwen het liefst van achteren, en altijd met gepaste afstand. Foto Frans Hals Museum/De HallenFoto Frans Hals Museum/De Hallen Foto's van Tichy zijn zelden scherp

Het begint als een droevig verhaal dat zich afspeelt in een provinciedorp vijftig kilometer van Brno, Tsjechië. De tijd: de jaren vijftig en verder van de vorige eeuw, de hoofdpersoon: een student aan de kunstacademie met teveel belangstelling voor zaken die de autoriteiten die dagen onwelgevallig zijn. Zoals het lichaam van de vrouw, reëel bestaand weliswaar maar beslist minder socialistisch dan de hamer in de hand van de staalarbeider en de zeis in die van de boerin. Het komt de kunstenaar, Miroslav Tichy (1926), op tegenwerking en pesterij te staan, op psychiatrische kliniek en gevangenis. Het maakt hem tot een zonderlinge dwarse kerel die zichzelf verwaarloosd, van zijn huis een vuilnisbelt maakt en leeft van niks. Zelfs voor de dissidenten van zijn tijd is hij een dissident.

Dan, op zijn achtenzeventigste, wordt hij 'ontdekt'. Niet vanwege zijn tekeningen of schilderijen maar vanwege de foto's die hij in de loop der jaren blijkt te hebben gemaakt. Foto's van enkel en uitsluitend vrouwen; oude en jonge, dikke en dunne, korte en lange. Foto's gemaakt met uit hout, karton, tape en kroonkurken in elkaar geknutselde camera's en uit flessenbodems geslepen lenzen.

Tichy's debuut vond twee jaar geleden plaats tijdens de eerste Biënnale van Sevilla en alleen al vanwege de ingrediënten - de zonderling, de vrouwen, de knutselcamera's - hoeft het niet te verwonderen dat die tentoonstelling al snel een zegetocht begon. Na onder meer Praag, Zürich en New York heeft deze nu ook Haarlem bereikt waar de Hallen een honderd kleine zwart-wit foto's exposeert. Het is een curieuze en aandoenlijke presentatie.

Tichy's meisjes en vrouwen wandelen op straat, ze leunen tegen muurtjes, zitten op een bankje voor de kerk of liggen in het gras bij het zwembad. Tichy fotografeerde ze uit de losse pols, meestal van gepaste afstand en vaak van achteren. Dan laat hij zien hoe zij zich voorover buigt om bevallig te frommelen aan het riempje van haar pump, zich welvend uitstrekt in het warme gras of stevig voort sjokt met een volle boodschappentas.

Uiteraard zijn die foto's zelden of nooit scherp. De zwarten zijn niet zwart, de witten niet wit: vage of ontbrekende contouren werkte hij bij met een ballpoint. Behalve rommelig zijn de foto's ook verfomfaaid. Tichy liet ze graag in de regen hangen, gooide ze op de vloer of vouwde ze op onder een wankele tafelpoot. Ze vertonen onder meer krassen, stof, haren, vingerafdrukken, biervlekken en sigarettenas. Soms zijn ze aangevreten door de muizen.

Die uiterlijkheid is natuurlijk opvallend, net als de lijstjes die er soms omheen zijn getekend, al is het lang niet zo uitzonderlijk als Roman Buxbaum, Tichy's ontdekker en inspirator van expositie en bijbehorend boek, wil doen geloven. Het opvallendste is toch wat zich daarachter afspeelt. Zelden een kamer, nimmer nabijheid: Tichy fotografeert als een verzamelaar. Hij haalt iets binnen van een wereld die hij niet kan betreden. En ook dat is welbeschouwd niet zo uitzonderlijk.

Zoals bij iedere verzameling ligt ook bij die van Tichy de waarde in de eerste plaats in het geheel. Stuk voor stuk zijn zijn foto's, enkele uitzonderingen daargelaten, niet bijster krachtig. Soms zijn ze zelfs gewoon knullig. Dat is ook het voornaamste verschil met Gerard Fieret, de Nederlandse fotograaf met wie hij vanwege zijn belangstelling en werkwijze verwantschap vertoont.

Samensteller Buxbaum is overigens een voormalige buurjongen van Tichy. In 1968 emigreerde Buxbaum met zijn ouders naar Zwitserland waar hij naam maakte als kunstenaar en psychiater. Hij bleef zijn zonderlinge dorpsgenoot regelmatig bezoeken en wist uiteindelijk enkele stapels foto's uit diens bezit los te weken.

Buxbaum heeft inmiddels een te Liechtenstein zetelende stichting opgericht die zich over Tichy's werk heeft ontfermd, zijn status als romantische buitenstaander cultiveert en zijn late zegetocht regisseert. Het moet de oude man een iets meer zorgeloze oude dag bezorgen. Maar je weet maar nooit. Sommige verhalen eindigen zoals ze beginnen. En ontfermen kan in de kunst- annex fotohandel, waar geld een belangrijk rol kan spelen, een tweede betekenis krijgen.

Tentoonstelling

Miroslav Tichy: Foto's

T/m 5 juni in De Hallen, Grote Markt 16, Haarlem. Open di t/m za 11-17, zon- en feestdagen 12-17uur. Inl.: 023 511 5775 of www.dehallen.com

    • Eddie Marsman