Vertalen wordt afluisteren

Foto Jon Sullivan Sullivan, Jon

2006 Af-breek-streep-jes

Zembla zond laatst een reportage uit over Google, dat door ministers van Onderwijs overal ter wereld wordt gezien als de ideale leraar. Natuurlijk werd niet uitgelegd hoe zo'n computercode werkt, makers van informatieve programma's zien hun publiek voor dom aan. Het ging over de mensen achter het succes, en dan speciaal over hun (al dan niet bestaande) snode plannen. In diezelfde week was het een kwart eeuw geleden dat taalkundige Frank Liang (Stanford University) de eerste stappen zette voor zijn proefschrift waarin hij liet zien hoe een computer bijna foutloos woorden aan het eind van een regel van afbreekstreepjes kan voorzien. Er bleven wel woorden opduiken waarvan je niet meteen kunt zeggen hoe het moet. De bouw van de zin heeft invloed op de bouw van het woord: is 'betovergrootvader' een behekst familielid, of de vader van je overopa?

2016 Relativitaaltheorie

De computer maakt zo goed als geen fouten meer bij het afbreken van woorden, omdat de programmatuur begrip van tekst en context heeft. Taalkundigen trekken de ingezette lijn door: de bouw van de zin heeft invloed op de bouw van het woord, en je moet de bouw van de wereld betrekken bij de bouw van een zin. In het onderzoek komt een dramatische wending door het loslaten van de betekenis. Tot dat moment had iedereen gedacht dat je een zin alleen kunt begrijpen door erop te letten wat de woorden betekenen. Maar uit de wiskunde - een niet-natuurlijke taal - leerde men dat alleen de relaties tussen symbolen van belang zijn. Zo ontstaat de relativitaaltheorie. Die ontwikkelt zich tot een keihard onderzoeksvak dat in complexiteit niet onderdoet voor de snaartheorie maar wel veel betere resultaten boekt. Google, immiddels opererend onder de nieuwe bedrijfsnaam Googolplex in een arrogante verwijzing naar de wiskunde van extreem grote getallen, koopt het patent.

2026 Onvertaalbare taal

Een vertaalcode werkt alleen als die begrijpt wat er wordt geschreven of gezegd. Een vertaalcomputer is dus ook een afluistermachine. Afluisteren van iedere communicatievorm gaat perfect en - dankzij Googolplex - wereldwijd en volcontinu. Op basis van de vertaalsoftware van Babel Fish wordt een programma geschreven dat gedrag analyseert en, gekoppeld aan een camera, bepaalt of het gedrag verdacht is. De ervaringen met China, twintig jaar geleden, komen goed van pas. Niet alleen voor Googolplex, ook voor de ondergrondse vechters voor vrijheid, die leerden overleven in de internetjungle toen de politiek bleef drenzen over het verbieden van genetica en jengelde over kernenergie. Er wordt een kunsttaal ontworpen die onvertaalbaar is. Zo ontstaat een wapenwedloop op de computer zoals eertijds rondom virussen.

Vincent Icke Natuurkundige