Ontsnappen aan vergrijzing kan niet meer

Kan Nederland de extra kosten van de vergrijzing (AOW, gezondheidszorg) aan? Economen zijn somber en pleiten voor actie. Meer kinderen? Meer eigen bijdrages ouderen?

De wind woei waterkoud, het ging nog wat motregenen ook. Maar binnen was warme koffie. En de vergrijzing.

Er is geen ontsnappen aan. De herfst van de samenleving is in aantocht. Na 2010 gaat het aantal ouderen rap groeien, wanneer de na-oorlogse babyboomers 65 worden. Meer AOW, meer zorg.

Kan Nederland de kosten van de vergrijzing aan?

Het Centraal Planbureau (CPB) lanceerde vier weken geleden een nieuwe, somberder versie van zijn baanbrekende studie uit 2000 naar de gevolgen van de vergrijzing voor de overheidsfinanciën. Toen was de vergrijzing vanuit begrotingsperspectief nog redelijk betaalbaar, nu valt het tegen. De rente is gedaald, de rendementen van de pensioenwereld (635 miljard euro vermogen) komen lager uit sinds de 2001/2002 beurskrach en de zorgkosten komen hoger uit.

CPB en onderzoeksinstituut Netspar hielden gistermiddag een discussie over de studie. Economen die over vergrijzing debatteren, praten in cijfers. Alleen beleidseconoom Bertholt Leeftink van het ministerie van Economische Zaken putte uit het oer-Hollandse handboek van de consensus-economie: onderhandelingen. Onvertogen woorden als strijd of generatiekloof vielen niet.

De enige die in de buurt kwam was hoogleraar Harrie Verbon (Universiteit Tilburg). Hij ziet de toekomstige gepensioneerden in grote getale armlastig worden door de lage rente en versoberde pensioenen. Zijn opvatting is een constante, vertelde hij. Begin jaren tachtig vond hij dat ouderen een stapje terug moesten doen om de welvaartstaat te redden. Politiek toen niet haalbaar. “De bejaarden van nu, dat zijn de spekkopers.“

Verbon bleek niet de enige die waarschuwde voor zware tijden. Bas Jacobs (Universiteit van Amsterdam) presenteerde een lange lijst risico's die het CPB volgens hem nog onderschat. Van hogere zorgkosten en een langere levensverwachting tot en met groeiende kansen op looninflatie en afkalving van de belastinggrondslagen.

Zelfs de oudste debatvoerder, voormalig minister van Sociale Zaken Bert de Vries, was wat somberder geworden. Hij attaqueerde vorig jaar in zijn boek Overmoed en onbehagen het kabinetsbeleid, dat het financiële tekort van de vergrijzing overschat en en veel te rigoreuze sociale maatregelen neemt om dat tekort weg te werken. Hij bleek nog steeds een optimist temidden van somberaars, maar “je ziet dat het beeld verslechterd is, en ook ik ben bereid daaraan consequenties te verbinden.“ Zo pleit hij niet langer voor een stabiele verhouding tussen de omvang van de staatsschuld en de overheidsbegroting, zodat de overheid zijn tekorten kan handhaven, maar voor structureel begrotingsevenwicht.

Oplossingen om de staatsfinanciën duurzaam te maken tegenover extra vergrijzingslasten?

Zorg dat gezinnen meer kinderen krijgen, zodat op termijn later meer belastingbetalers aan de slag gaan (Verbon). Direct de lastenverlichting uit 2001 van het duo Zalm/Bos terugdraaien (Verbon).

De AOW-leeftijd na 2015 langzaam, maar wel zeker verhogen met een maand per jaar (De Vries). De fiscaal gunstige levensloop-regeling direct beknotten (De Vries).

Ouderen meer laten betalen voor zorg en AOW en werkgevers aanmoedigen ouderen in dienst te houden (Jacobs).

Vluchten kan niet meer. Het CPB licht de programma's van politieke partijen door op hun gevolgen voor de komende kabinetsperiode. Nu bekijkt het CPB, zo vertelde onderdirecteur Casper van Ewijk, of ook eventuele lastenverschuivingen naar de toekomst in die programma's in beeld moeten worden gebracht.

    • Menno Tamminga