Duizelingwekkende carrousel van beelden

Eerst maar even een biologielesje. De “musculus cremaster', de zaadstreng, is de spier waarmee de testikels in het lichaam vastzitten. Hij zorgt ervoor dat, afhankelijk van de temperatuur, de testikels rijzen en dalen om de spermaproductie op peil te houden.

Aimee Mullens in ‘Cremaster 3’

Vijf films maakte de Amerikaanse beeldend kunstenaar Matthew Barney (San Francisco, 1967) tussen 1994 en 2002, die hij naar deze spier vernoemde, samen The Cremaster Cycle(1995-2002). Deze maand zijn ze, samen, apart en in willekeurige volgorde te zien in het Filmmuseum in Amsterdam. Ook Barneys nieuwste film, Drawing Restraint,die vorig jaar in première ging op het filmfestival van Venetië, wordt vertoond, waarin de hoofrol wordt gespeeld door Barney's levensgezellin, zangeres Björk.

De zaadstreng is voor Barney het begin van een hele reeks associaties. Die zijn soms heel letterlijk: het rijzen en dalen is bijvoorbeeld te zien in de op en neer gaande lift in Cremaster 3 (2002), en in aantrekken en afstoten van vijf Chevrolets die een Engelse taxi in elkaar beuken in diezelfde film. Op zulke momenten zijn Barney's films een en al ballet.

Vaker is de spier, waarvan de grillige vorm in diverse delen uit de cyclus als sculptuur of decoratie opduikt een abstracter symbool voor magnetische tegenpolen, voor creatie en destructie, die je ook in Barney's nogal hermetische universum de basisvoorwaarden voor leven en voor kunst zou kunnen noemen. Daaruit vloeien dan weer allerhande andere beelden en verwijzingen voort, die zich ook niet altijd even makkelijk duiden laten.

In Barney's films komen elfen en saters voor, vrijmetselaarachtige rituelen, autoraces, vaseline, ontsnappingskunstenaar Harry Houdini en seriemoordenaar Gary Gilmore (beiden door Barney zelf vertolkt). Er wordt een gat in een marmeren vloer gedanst, het Chrysler Building in New York wordt onttakeld en weer opgebouwd en we zien ernstig uitgevoerde dansjes die aan de musicals van Busby Berkeley doen denken.

Een traditionele vertelling is ver te zoeken. Het meeste plezier heb je daarom als je tijdens het kijken vooral je eigen associaties volgt.

The Cremaster Cycle is het resultaat van een serie performances waarin voormalig atleet Barney in de jaren negentig de grenzen van het menselijk lichaam opzocht, en de grenzen van de ruimte waarin hij zich bevond. In de traditie van de eerste videokunstenaars legde Barney deze happenings op video vast. Die performances begonnen op een gegeven moment uit de voegen van galeries en musea te barsten, totdat het racecircuit op het Isle of Man nog maar net groot genoeg was, waarop de eerste Cremasterfilm geboren was, die uiteindelijk de vierde in de reeks is geworden, want Barney heeft gaandeweg de volgorde van de delen veranderd.

Met die dingen in gedachten zou je een beginnetje kunnen maken met het begrijpen van The Cremaster Cycle. Want binnen deze uitgangspunten zijn de films volledig gesloten systemen, vol eindeloos herhaalde rituele handelingen, waarin alles naar elkaar en zichzelf verwijst, en weinig naar een wereld die de toeschouwer kent.

De New York Times beschreef de reeks eens als “het antwoord van de kunstwereld op Star Wars“ en sloeg daarmee de spijker op de kop. Barney's wereld is science fiction in de zin dat hij zijn eigen wetten volgt. Maar ook door de ongrijpbare sfeer van de films, die het midden houdt tussen de “used future' van een film als Blade Runner en de steriele sereniteit van 2001: A Space Odyssey van Stanley Kubrick. Mooi voorbeeld daarvan is Cremaster 1 uit 1996. In twee zeppelins stuiteren witte of blauwe druiven op de grond, die dan het patroon vormen voor de choreografie van de musicaldanseressen in het stadion waarboven ze zweven.

Het is een ingenieus spel van perspectief, associaties en causaliteiten, waarvan je ook kunt genieten zonder te weten dat die dansroutines dan weer de vorm hebben van de interne geslachtsorganen van man en vrouw.

Dat is allemaal aardig voor de betekenisvorsers. Eerst maar eens simpelweg kijken naar die extravagant vormgegeven films. Ze zijn zowel voor kenners van klassieke videokunst, als voor liefhebbers van al te aardse filmgenres als horror en fantasy vooral een duizelingwekkende beeldencarrousel van herkenning en vervreemding, van aantrekken en afstoten.

The Cremaster Cycle. Regie: Matthew Barney. Met: Matthew Barney, Norman Mailer, Richard Serra, Aimee Mullens, Ursula Andress, Paul Brady, Dave Molyneux. In: Filmmuseum, Amsterdam. Inl. www.filmmuseum.nl.

    • Dana Linssen