Ongrijpbare geuren

Geuren hebben direct effect op onze emoties. Ze bepalen of we iemand seksueel aantrekkelijk vinden of niet. Voor een rooklucht sla je op de vlucht, van zoete broodjes krijg je honger. Een geur bepaalt je stemming en roept herinneringen op. Maar de reukzin is mysterieuzer dan onze andere zintuigen, zegt chemicus Arne van der Gen van het Leids Instituut voor Chemisch Onderzoek. “Licht kun je vrij exact omschrijven, geluid kun je vangen in toonhoogtes en frequenties, maar geuren zijn ongrijpbaar. Voor mensen die beroepshalve met geuren werken, zoals parfumeurs, is dat heel lastig.“

Vanavond om 20.00 uur spreekt dr. Arne van der Gen van het Instituut voor chemisch onderzoek van de Universiteit Leiden over de zin van de reukzin bij Studium Generale. Academiegebouw, Broerstraat 5, Groningen.

Hoe valt een geur te omschrijven?

“Je moet je altijd behelpen met vergelijkingen: “Dit is een groene geur'. Als versgemaaid gras, denkt de een dan. Als een ligusterheg, zegt de ander. Bloemengeur is ook zo'n vaag begrip. Er zijn zoveel bloemengeuren. Maar als iemand zegt “dit ruikt als oude kaas' is dat vrij duidelijk.“

Spelen geuren onbewust een belangrijke rol in ons sociale verkeer?

“Jawel, maar veel minder dan bij dieren. Voor een insect dat de lokstof van een vrouwtje waarneemt is dat een opdracht die hij niet kan weigeren: hij moet daar op af. Insecten kunnen die lokstoffen in ongelooflijk lage concentraties waarnemen op gespecialiseerde antennes, en aan die aantrekkingskracht kunnen ze niet aan ontsnappen. Naar zulke lokstoffen is al vijftig jaar heel veel onderzoek gedaan. Allerlei insectenlokstoffen zijn geïdentificeerd en worden nu synthetisch nagemaakt. Ze worden al sinds de jaren zeventig in de landbouw toegepast om schadelijke insecten weg te vangen, bijvoorbeeld in de katoenteelt. Ook voor allerlei hogere diersoorten zijn geuren enorm belangrijk. Voor een hond is de geur van een loops vrouwtje onweerstaanbaar. Voor de mens spelen geuren veel minder - die heeft een sterkere eigen wil. Maar als een man een vrouw niet lekker vindt ruiken, moet hij daar ook niks van hebben.“

Geuren worden steeds meer toegepast in de openbare ruimte. In winkels, op stations.

“Ik weet niet of dat nou echt zoveel uithaalt. Ik geloof ook niet zo in dat moderne idee van de aromatherapie. Als het al werkt, komt dat eerder doordat iemands aandacht van zijn problemen wordt afgeleid dan dat die lelietjes-van-dalen nou echt zo weldadig zijn.“

Welke vooruitgang ziet u in het onderzoek?

“Bij de methoden wordt nog niet zo geweldig veel vooruitgang geboekt. De grootste doorbraak van de laatste jaren was de ontrafeling van de codes van het menselijk DNA. Daarbij zijn ook codes ontdekt voor de geurreceptoren die in je neus zitten. Op zo'n receptor worden specifieke geurmoleculen gebonden. Dat wordt vertaald in elektrische prikkels die naar de hersenen gaan. Er zijn werkelijk honderden van dergelijke geurreceptoren ontdekt. Daar hadden we geen idee van, dat was een enorme verrassing. De firma ChemCom in Brussel is vergevorderd met de ontwikkeling van de eerste “laboratoriumneus' met humane geurreceptoren, die oplichten als een reukstof wordt gebonden. Dit zou een doorbraak kunnen betekenen.“

    • Marion de Boo