'Een mens leeft, kwijnt en verdwijnt'

Sneeuw gaat over de Turkse worsteling met de eigen identiteit.

Behalve een commentaar op de Turkse politiek is dit boek ook een literaire constructie.

Nederland, Amsterdam, 31-10-2005 Orhan Pamuk (AUTEUR)(Istanbul, 1952) Pamuk studeerde architectuur en journalistiek in Istanbul. Het duurde acht jaar voordat een uitgever bereid was zijn eerste roman,'Cevdet Bey ve Ogullari' (Cevdet Bey en zonen, 1982) uit te geven. Inmiddels worden zijn romans in meerder talen uitgegeven en wordt Pamuk door critici beschouwd als een van de belangrijkste hedendaagse Turkse schrijvers. Zo stelt hij zich de vraag wat 'identiteit' betekent wanneer oost en west elkaar ontmoeten. Pamuk schreef ondermeer 'De witte vesting', 'Het huis van de stilte', 'Het zwarte boek' en 'Het nieuwe leven'. De laatste roman werd een van de best verkochte boeken aller tijden in Turkije. PHOTO AND COPYRIGHT ROGER CREMERS Cremers, Roger

Een man arriveert in een met sneeuw bedekt stadje. Zijn naam is Ka en hij heeft een vage missie, die tijdens zijn verblijf iedere urgentie lijkt te verliezen. Dwalend langs cafés en openbare ruimtes komt hij in contact met politieke activisten, religieuze fanaten, ambtenaren, de burgemeester, een herbergiersdochter met wie hij zelfs een verhouding krijgt. Niettemin raakt hij steeds geïsoleerder: 'Wat doe ik op deze wereld? vroeg Ka zich af. Wat zien die sneeuwvlokken er vanuit de verte deerniswekkend uit, en wat is ook mijn leven deerniswekkend. Een mens leeft, kwijnt en verdwijnt' (blz. 99).

Dit is niet de samenvatting van Das Schloss van Franz Kafka, over de vergeefse zoektocht van de landmeter K. naar zijn opdrachtgevers, maar van het vier jaar geleden verschenen Sneeuw ('Kar') van Orhan Pamuk. Dat de twee romans nogal wat van elkaar weghebben, is geen toeval, want de Turkse Nobelprijskandidaat (53) heeft naam gemaakt met verhalen waarin hij op een originele manier varieert op hoogtepunten uit de werelditeratuur. Maar Sneeuw is niet alleen een allegorie op het menselijk onvermogen. Zoals alle boeken van Pamuk gaat het over een veel concretere kwestie: de Turkse worsteling met de eigen identiteit op het breukvlak van Oost en West.

De dichter-in-Duitse-ballingschap Ka, besluit naar de Oost-Turkse plaats Kars te gaan om een artikel te schrijven over de lokale verkiezingen en over een epidemie van zelfmoorden onder meisjes die op school gedwongen zijn om hun hoofddoek af te doen. Al gauw bevindt hij zich in het brandpunt van de strijd tussen seculiere nationalisten en religieuze revolutionairen. Te midden van spionnen, dubbelspionnen, moordenaars en samenzweerders voert Ka discussies over de God van de islamisten, over de hypocrisie van de westerse democratieën, en over het Turkse minderwaardigheidscomplex.

Toch is Sneeuw, Pamuks zevende roman, vóór alles een literaire constructie. Dat blijkt onder andere uit het terugkerende motief van de sneeuw, die 'één keer in ons leven ook in onze dromen valt' (blz. 2). De 19 gedichten die Ka in Kars aanvloeien, worden zelfs gerangschikt in een schema in de vorm van een sneeuwkristal. De assen daarvan worden gevormd door 'verbeelding', 'rede' en 'geheugen'. Zou je die eigenschappen van de geest kunnen beschouwen als de centrale thema's van de roman?

En dan is er de verteller, de ik-persoon die met zijn commentaar op Ka de roman onder spanning zet. Hij noemt zichzelf 'romanschrijver Orhan', wat niet wil zeggen dat hij dezelfde als de schrijver is. In Sneeuw speelt Pamuk voortdurend met theater en dagelijks leven. Zegt hij dat de geschiedenis en het theater uit dezelfde elementen zijn opgebouwd?

Is Sneeuw een boek dat je in één adem uitleest, of is het een roman uit de categorie zwaar maar gezond? Die vragen worden weggevaagd bij bijzondere passages als de volgende (op blz. 141): 'De ware dichter zit altijd met hetzelfde probleem. Als hij een tijd gelukkig is, dan wordt hij banaal. En als hij een hele tijd ongelukkig is, dan kan hij in zichzelf de kracht niet vinden om zijn gedichten levend te houden... Geluk en het ware gedicht gaan maar voor heel korte tijd samen.'

Discussieer met andere lezers mee op www.nrc.nl/leesclub.