De olifant draagt de letters uit het alfabet

De vormen van letters zijn geselecteerd op makkelijk lezen, niet op makkelijk schrijven.

Dat zeggen onderzoekers na patroonvergelijking.

Leestekens, pictogrammen en bedrijfslogo's zijn allemaal gevormd door de visuele voorkeur van de mens. En die voorkeur is op zijn beurt gevormd door wat de mens tijdens zijn evolutie tegenkwam in zijn natuurlijke omgeving. Dat stellen onderzoekers onder leiding van Mark Changizi van het California Institute of Technology in het meinummer van het wetenschapsblad The American Naturalist.

Het team van Changizi analyseerde bijna honderd verschillende schriften, variërend van Arabisch en cyrillisch tot Japans en Gujarati. Om de analyse wiskundig hanteerbaar te houden, selecteerden ze alle karakters die uit drie of minder lijnen bestonden. In het Latijnse schrift horen bijvoorbeeld de 'I', 'L' en 'K' daarbij (respectievelijk een, twee, en drie lijnen), maar niet de 'E' (want vier lijnen). Uit alle schriften leverde dat een verzameling van 1.442 karakters op.

Dezelfde selectie maakten de onderzoekers van het Chinees (een logogram-schrift en afwijkend van de andere schriften), van symbolen (bijvoorbeeld op verkeersborden) en van Amerikaanse bedrijfslogo's.

Changizi en zijn medewerkers abstraheerden de figuren tot zesendertig tekens. Dat betekent dat er een grote tolerantie is voor verschillen. De twee lijnen van een 'T' hoeven niet een rechte hoek te maken om herkenbaar te blijven. Lettertekens met krullen passen ook in de set van 36.

Uitgezet in een grafiek bleken er sterke universele kenmerken te zitten in de frequentie waarmee deze verschillende categorieën bepaalde tekens met drie of minder lijnen gebruiken. Configuraties als bijvoorbeeld een asterisk (een 'sterretje' van drie streepjes) bleken overal zeldzamer dan 'H'- of 'K'-vormen, die ook uit drie lijnen zijn opgebouwd.

De frequentie waarin ieder karakter voorkomt zou bepaald kunnen zijn door het toeval. Maar Changizi weerlegt dit; patronen uit willekeurig op papier gezette lijnen en patronen uit kindertekeningen (kraswerkjes van peuters) vertoonden een heel andere verdeling, die meer weg had van de willekeurige lijnverdeling.

Daarna testte Changizi of karakters uit alfabetten zijn geselecteerd op schrijfgemak. Ze vergeleken hun set met handschriften, die vooral ontworpen zijn op schrijfsnelheid. Ook daartussen bleek geen relatie.

Rest de makkelijke herkenning. Ondersteunend hiervoor is de bevinding dat bedrijfslogo's (nadrukkelijk ontworpen voor simpele herkenning) goed correleerden met de lettertekens.

In een toelichting per e-mail vertelt Changizi: 'Als je iets opschrijft, doe je dat één keer, maar het geschrevene kan heel vaak gelezen worden. Dat bevordert dus de culturele selectie voor visuele kenmerken. Daarnaast is schrijven een relatief langzaam compositieproces. Wat de snelheid beperkt is niet de motorcomplexiteit van de visuele tekens, maar het eigen denken. Het reduceren van de complexiteit van lettertekens zou mensen niet sneller laten schrijven, omdat ze niet zo snel schrijven als ze kunnen.'

Changizi komt met een ecologische verklaring voor de selectie op visuele kenmerken: het schrift is afgeleid van structuren uit de natuurlijke omgeving. In de loop van de evolutie is het menselijk gezichtsvermogen aangepast op herkenning van structuren in zijn omgeving. Die patronen zijn 'hergebruikt' bij het ontwerpen van het schrift. Een wilde aanname, erkennen de auteurs, maar ze maken deze wel acceptabel.

De Amerikanen haalden patronen uit willekeurige foto's: 27 savanne-taferelen, 40 foto's uit National Geographic, en 40 driedimensionale computertekeningen van gebouwen. Hieruit selecteerden ze methodisch de twee- en drielijnige patronen, zoals in de contouren van een olifant. Uitgezet in een grafiek bleek dat de frequenties van de patronen van de drie fotosets niet alleen erg op elkaar leken, maar ook sterk overeenkwamen met de verdeling van de lettertekens en symbolen. Er bestaat dus een universeel patroon voor menselijke symbolen dat is afgeleid van de natuur.

Toch denkt Changizi dat nader onderzoek ook cultuurverschillen aan het licht zal brengen: 'We hebben nu de basis gelegd om de verschillen te kunnen herkennen.'

Het onderzoek is te lezen op www.journals.uchicago.edu/ AN/, kies voor 'Latest articles'.