Achter de schijn van de BNN-cultuur

Filosofie wordt steeds populairder op middelbare scholen. Discussies over MSN en de film The Matrix helpen het vak aan een gunstig imago. “Ik ben kritischer geworden.“

“Je leert dieper over dingen nadenken“, zegt Leon (18). “De enige les waar je echt je mening mag geven“, vindt René (17). “Goed voor je algemene ontwikkeling“, zegt Lisanne (18).

De redenen die de leerlingen van het Melanchthon Schiebroek in Rotterdam hebben om het vak filosofie te kiezen, lopen uiteen. “Maar de behoefte aan filosofie onder jongeren is groot“, zegt hun docent Dirk Oosthoek.

Sinds het vak voor het eerst op middelbare scholen werd gegeven, stijgt het aantal leerlingen dat het kiest jaarlijks. Filosofie werd 35 jaar geleden op geen enkele middelbare school in Nederland gegeven. In 1973 namen vier scholen het voortouw door het vak bij wijze van experiment in te voeren. Pas in 1990 werd filosofie door minister van Onderwijs Jo Ritzen (PvdA) officieel toegevoegd aan het toegestane curriculum voor het vwo - op de havo wordt het sinds 1998 geëxamineerd.

“We hebben enorm moeten lobbyen“, zegt Dirk Oosthoek (49), docent filosofie aan het Melanchthon Schiebroek en secretaris van de Begeleidingscommissie Filosofie in het Voortgezet Onderwijs (BCFVO), een commissie die het vak op scholen promoot. “En met resultaat.“ In de afgelopen acht jaar steeg het aantal middelbare scholen met filosofie op het rooster van 40 naar 158. En vanaf het schooljaar 2007-2008 krijgt het vak op het vwo evenveel lesuren als bijvoorbeeld Nederlands en moderne vreemde talen, 160 uur per schooljaar.

In vergelijking met landen als Frankrijk en Duitsland heeft Nederland de filosofie erg laat ontdekt. Oosthoek heeft daar wel een verklaring voor. “Wij wonen in een land van kooplieden, ingenieurs en dominees“, zegt hij, “een nuchter volk, waarop de filosofieniet veel impact heeft gehad. We hebben van oudsher minder behoefte aan reflectie. En antwoorden op levensvragen die we wél hadden, vonden we in onze zuil bij onze godsdienst. Het heeft veel met tijdgeest en volksaard te maken.“

Volgens Oosthoek, die in 1983 begon als docent geschiedenis, verklaart dat tegelijkertijd de toename in populariteit, die het vak de laatste jaren heeft gemaakt. “Het zijn hectische tijden“, zegt hij, “we leven in een multiculturele samenleving, waarin we met fundamentele vragen over identiteit, tolerantie en zingeving worden geconfronteerd. Door de secularisatie is het religieuze perspectief niet langer vanzelfsprekend, dus moet je elders op zoek naar antwoorden over het waarom en waartoe.“

Het vak filosofie spitst zich toe op moderne en actuele thema's. Het havo-examen van dit jaar gaat over Mens en Machine. De verhouding tussen lichaam en geest - zijn ze gescheiden of juist een eenheid - wordt aan de hand van de film The Matrix behandeld. Voor de vwo-klassen staat de deugdenethiek centraal, normen en waarden dus. “Wat premier Balkenende bedoelt, begrijp ik nu een stuk beter“, zegt Hanna (17). “Ik ben ook kritischer geworden over zijn ideeën over hoe we zouden moeten omgaan met elkaar.“

Ook dit thema komt in de les op een moderne manier aan de orde. Oosthoek schrijft een stelling op het bord: “Virtuele vriendschap is geen vriendschap.“ Direct ontstaat er rumoer in de klas. “Wat is virtueel en wat is echt“, vraagt de één. “Wat is vriendschap“, vraagt de ander. “Volgens Aristoteles zou je geen vriendschap kunnen hebben met mensen die je alleen via MSN hebt leren kennen“, zegt Oosthoek, “omdat je nooit zeker kan weten hoe iemand moreel in elkaar steekt. Hij kan zich gemakkelijk anders voordoen dan hij is.“ Leon (17): “Ja, maar dat kan in het echt óók.“

De bedoeling is duidelijk: filosofie van het ouderwetse en zweverige imago afhelpen door middel van concrete discussies in een modern jasje. Maar eigenlijk hoef je er niet eens zo heel veel aan te doen. “Jongeren van alle niveau's zijn van nature geïnteresseerd in levensvragen“, meent Oosthoek, “ook jongeren die leven in een BNN- en SBS-cultuur, waarin alles hapklaar wordt opgediend. Achter de uiterlijke schijn zit een diepe interesse.“ Trots vertelt hij over zijn leerlingen uit de zesde klas die afgelopen zaterdag namens de school debatteerden tijdens de Nacht van de Filosofie in Felix Meritis in Amsterdam.

Een verschillende benadering van verschillende leerlingen is wel vereist. “Havisten benader ik praktischer“, zegt Oosthoek, “ze redeneren meer vanuit hun gevoel en reageren vaak spontaner. Vwo'ers overdenken hun mening iets langer. Met simpele praktijkvoorbeelden hoef je bij hen niet aan te komen.“

En filosofie op het vmbo? Oosthoek: “Dat gebeurt nauwelijks, maar het kan wel, bijvoorbeeld in de vorm van dialogen. Je praat met elkaar over bepaalde kwesties, maar de theorieën laat je achterwege. Uit onderzoek blijkt dat wanneer je vmbo'ers laat discussiëren over hun overtuigingen, hun cultuur of hun geloof, ze meer vertrouwen in zichzelf en meer begrip voor anderen krijgen. Ook dát is filosofie.“

Rectificatie / Gerectificeerd

Het inzetje bij het artikel Achter de schijn van de BNN-cultuur (11 april, pagina 2) meldt dat filosofie sinds 1990 officieel examenvak is op vwo en havo. Op havo is filosofie volgens het ministerie van Onderwijs pas in 1998 officieel examenvak geworden.

    • Rob Wijnberg