Wethouder uit een woongroep

Marijke Vos wordt wethouder in Amsterdam na twaalf jaar oppositie voeren in de Kamer. Ze is het vragen stellen beu en wil zelf besturen. Een oud-kraker kan heus wel compromissen sluiten. 'Op een gegeven moment wil iedereen toch een eigen huis.'

„Marijke Vos is heel ambitieus. Het is natuurlijk ook leuk om in de aandacht te staan.” Foto Roel Rozenburg Den Haag:10.4.6 Marijke Vos. © foto/roel rozenburg Rozenburg, Roel

Ooit op de PvdA gestemd? Marijke Vos niet. In mei vorig jaar was ze daar heel duidelijk over. 'Nooit! Die partij is gewoon rechts'. En daar moet ze niet zoveel van hebben. Vos is links, GroenLinks. Solidariteit en milieu. Als ze verf koopt voor haar buitenhuisje in Frankrijk moet het op waterbasis zijn. Koken doet ze biologisch.

Maar toen de PvdA in Amsterdam een maand geleden bij de verkiezingen een enorm aantal zetels won, werd de hand naar die 'rechtse' partij snel uitgestoken. Op het moment dat PvdA-voorman Lodewijk Asscher op de uitslagenavond voor de televisie geïnterviewd werd, stonden Tweede-Kamerlid Marijke Vos en de Amsterdamse GroenLinks-voorman Maarten van Poelgeest een paar meter verderop in zijn blikveld. Twee duimen gingen omhoog en Asscher werd vriendelijk toegeknikt. Want GroenLinks wilde wel in het college.

Over twee weken is het zover. Dan neemt GroenLinks plaats in het college van Amsterdam en Marijke Vos wordt wethouder. Zorg en Milieu, fluisteren bronnen op het stadhuis.

Twaalf jaar zat ze in de Tweede Kamer. Altijd in de oppositie. Vragen stellen en moties indienen. In 1994 boekte ze haar eerste succes met een motie over sluiting van de kerncentrale in de gemeente Borsele. Er zouden nog meer moties en vragen volgen. Over het asielbeleid van minister Verdonk (Vreemdelingenbeleid, VVD) en de recente Schipholbrand. Nog meer vragen stellen. Geen onderwerp was haar te min. Kosovo, het tbs-beleid, de Schiedammer parkmoord. Maar ook de dood van drie zwartpuntrifhaaien op de Miljonair Fair in Amsterdam. 'Is het de minister bekend wat de doodsoorzaak is? En deelt de minister het oordeel dat deze dieren niet als attractie op een beurs thuis horen?' Of het verdwijnen van de beschermde status van Nederlandse boerenkaas. 'Is de minister bereid de nodige maatregelen te treffen, zodat de beschermende status van het product gecontinueerd wordt totdat de Europese regelgeving van kracht wordt?', vroeg ze in de Kamer.

Met zulke vragen is Vos niet bekend geworden. Dat werd ze als voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie Bouwnijverheid, die in 2002 kartelvorming en fraude in de bouw onderzocht. Ze begon met weinig kennis van de bouwbranche en aanbestedingsprocedures. 'Meisje Vos', noemden de bouwondernemers haar smalend in de wandelgangen. Maar tijdens de openbare verhoren ging het er hard aan toe. De bouwers moesten toegeven dat ze mee deden met prostitueebezoek, smeergeldpraktijken en illegale kartelvorming. Ook de reputatie van gevestigde politici liep deuken op, zoals die van de oud-ministers Tineke Netelenbos (PvdA) en Annemarie Jorritsma (VVD). De enquêtecommissie legde de grootste fraudeaffaire uit de naoorlogse Nederlandse geschiedenis bloot. En dat allemaal onder voorzitterschap van de milieu- en vrouwenactivist Marijke Vos.

Na de bouwfraude keek ze anders naar haar werk in de Tweede Kamer. Dat had ze eigenlijk wel gezien, zeggen vrienden. Zelf heeft ze dat niet zo ervaren. 'De terrorismedebatten, het optreden tegen radicalisering, ik heb met zowel Verdonk als Donner nog menig scherp debat gevoerd', zegt ze in een terugblik.

'Bij de commissie bouwfraude zag ze wat de resultaten zijn van concreet werk', zegt vriendin Jettie van den Houdt. 'Na die bouwtijd zei ze ook wel eens dat het minder leuk was in de landelijke politiek. De resultaten in de oppositiebanken waren mager, terwijl je wel telkens hetzelfde moest zeggen.' Ze wilde aan de andere kant van de tafel zitten. Besturen.

Een verrassing was het daarom niet dat ze 'ja' zei toen haar vorig jaar door de partij gevraagd werd of ze beschikbaar was als wethouder in Amsterdam, mocht GroenLinks in het college komen.

Marijke Vos, wethouder. Het rooms-katholieke meisje uit Rosmalen, dat hockey en tennis speelde. Biologie studeerde in Wageningen en daar het actievoeren leerde. Ze liet zich wegslepen bij kerncentrale Dodewaard en kampeerde naast vliegbasis Volkel. Twaalf jaar verdedigde ze het milieu in de Tweede Kamer.

Het had ook heel anders kunnen lopen met de carrière van Maria Bernardina Vos (48). Tijdens haar studie had ze verkering met een student die boer wilde worden. Samen waren ze op zoek naar een geschikt boerenbedrijf. Maar hoe serieus de plannen ook waren, ze zou nooit echt boerin zijn geworden, zegt Vos nu. 'Ik wilde ook elders aan het werk.'

In de studietijd was de politiek nog ver weg. De wetenschap lag meer voor de hand. En actievoeren. Want zo kon je de wereld verbeteren. Dus draaide Vos mee in het circuit van krakers, milieuactivisten en de vrouwenbeweging. Altijd geweldloos. 'Vreedzaam was het uitgangspunt', zegt ze zelf. 'Stenen gooien vond ik fout. agenten zijn ook mensen.' Over politieke ambities sprak ze in die tijd nooit, zegt vriendin Jettie van Houdt. 'Ik was toen lid van de PSP, maar daar toonde zij niet zoveel belangstelling voor.'

Na haar studie ging ze naar Amsterdam, waar ze voor Milieudefensie ging werken. Ze kwam al snel terecht in een vrouwenwoongroep aan de Keizersgracht, een voormalig kraakpand. Via een advertentie. 'Het was een serieus sollicitatiegesprek', zegt toenmalig medebewoner Annemiek Meinen. 'Ze vond het leuk hoe wij omgingen met de thematiek rond de vrouwenbeweging. Het was voor haar ook een manier om als nieuweling in de stad haar netwerken op te bouwen.'

Tot anderhalf jaar geleden leefde Vos sober. In woongroep de Kleine Hout, met onder andere haar man, journalist Maarten Evenblij, en haar zoon. Geen strikte ideologische overtuiging maar sociale overwegingen bond de groep samen, zegt oud-bewoner Jolanda Bakker. Daar hoorde ook sober leven bij. 'Waarom zou je allemaal een eigen wasmachine hebben?' Volwassenen hadden een eigen kamer van ongeveer dertig vierkante meter. Er was een gemeenschappelijke woonkamer. Iedere bewoner had een keer per week kookbeurt.

'Ik was jaloers op haar energie', zegt Bakker. Ze was vreselijk druk als politicus, maar had ook een sociaal leven en tijd voor haar zoon. Als ze 's avonds thuis kwam en haar zoon was de volgende dag jarig dan ging ze nog rustig zakjes snoep maken en een poppenkastvoorstelling bedenken.'

Marijke kan een druk sociaal leven combineren met een drukke baan, zegt Caroline Wildeboer, die haar al twintig jaar kent. Waarom? 'Ze wil het gewoon. Ze is heel ambitieus. Het is natuurlijk ook leuk om in de aandacht te staan.'

Toen ze gevraagd werd als wethouder in Amsterdam, zei Wildeboer dat die functie nog zwaarder zou zijn dan die van Kamerlid. Maar ze wilde het toch. 'Ze werkt veel, veel meer dan ik. Maar ze wil het er niet voor laten. Ze zit nu in de positie om deze baan te doen en ze kan het. Zij heeft dan sterk het gevoel dat ze die dingen niet wil laten. Als je als vrouw meer werkt dan 32 uur, wordt er een beetje scheef gekeken, alsof je je gezin tekort doet. Zij wil niet die keus maken. Ze wil allebei. Het prijskaartje is 60 uur werken per week. Dat ziet ze onder ogen.'

Oud-bewoner Maarten Visser leerde Vos kennen als heel eerlijk en dat was niet altijd leuk. 'Als ik een lul was, dan zei ze dat.' Maar ze had vaak ook een bemiddelende rol in de woongroep, vertelt Bakker. In een bepaalde periode waren er veel conflicten tussen twee vrouwen in de woongroep. 'Marijke probeerde ze dan in gesprek te brengen.' De woongroep bestaat niet meer. In december 2005 werd hij opgeheven. Bakker: 'Zo gaan die dingen. Op een gegeven moment wil iedereen toch een eigen huis.'

In 1989 werd GroenLinks opgericht, uit de CPN, EVP, PPR en PSP. De fusiepartij zocht mensen zonder 'verleden'. Vos had met haar werk voor Milieudefensie met al die partijen contact gehad. Ze kwam op de kandidatenlijst terecht - een onverkiesbare plek - maar werd eind dat jaar wel voorzitter van de partij. Volgens Annemiek Meinen was Milieudefensie daarvoor een geschikt 'reservoir', omdat die beweging als een natuurlijke bondgenoot van GroenLinks werd gezien. En Vos zelf vond het volgens Meinen een logische stap, omdat GroenLinks een protestpartij was.

En zo begon haar politieke carrière. Geen boerenbestaan, maar een maatschappelijke loopbaan. Dat was belangrijk, zo had haar moeder haar dochters altijd uitgelegd. Haar moeder, scheikundige, was daar zelf nooit aan toegekomen. Door de zorg voor zes kinderen bleef haar carrière beperkt tot een paar jaar lesgeven. 'Meiden, zorg dat je een eigen baan hebt, een eigen carrière', zei ze tegen haar kinderen, heeft Vos een paar keer in interviews verteld.

Haar moeder was ook degene die van haar dochter, al dan niet bewust, een milieuridder maakte. 'Thuis ging het erg over het rapport van de 'Club van Rome'', herinnert haar zus zich, Pauline Vos. 'Marijke en mijn moeder maakten zich zorgen om de bevindingen daarin. Maar Marijke ging een stap verder. Die wilde dat er consequenties getrokken werden en ging thuis vertellen hoe het huishouden daarop ingericht moest worden.' Pauline kan zich de tekst nog herinneren van het lied dat haar zus schreef voor het cabaret op het gymnasium. Het was een lied over Dolle Mina's:

'Als ze actie voeren, komen ze op tv...

Want ze durven alles...

En dat vind ik dan weer oké'.

Besturen is iets anders dan oppositie voeren. Kan een voormalige actievoerder compromissen sluiten? En toch haar groene principes naleven?

Hoe moeilijk dat laatste is, blijkt uit haar nevenbestaan als biologische boer in Frankrijk. In 2004 kocht Vos met haar man en vrienden een wijngaard in Zuid-Frankrijk. Op dit 'Domaine de Bellevue' verbouwen ze tarwe en zonnebloemen. Voor 300 euro kun je een 'wijnabonnement' nemen. Daarvoor krijg je dan vijf jaar lang elk jaar een doos van twaalf flessen wijn.

Ze hebben zeven hectare wijngrond en 12 hectare graan en zonnebloemen. Het is ook daar hard werken, zegt Marijke Vos. En water bij de wijn doen. De zonnebloemen en graan worden op ecologische wijze verbouwd, maar met de wijn lukt dat niet. In de streek zit een geniepig goudkevertje, dat graag wijnstokken eet. Een ecologische oplossing voor dit kevertje is er niet. En dus bestrijdt Vos het beestje met milieuonvriendelijk spul. 'Maar als je niets doet, wordt de hele wijnteelt in dat gebied aangetast en kunnen complete oogsten worden vernietigd.'

In de tijd van de bouwfraude sleepte ze hele dossiers mee tijdens de vakanties in Frankrijk. Zelf noemt Vos die commissie een hoogtepunt. 'Dat gaf me het gevoel dat je iets kon bereiken.' Opeens had ze een heel andere rol, zegt Aleid Wolfsen, PvdA Kamerlid. Daarvoor kende hij haar vooral als 'klassieke oppositiewoordvoerster'. Dat betekent veel werk, weinig resultaat. 'Ik kan me geen initiatiefwetsvoorstel of iets anders van haar herinneren dat beklijft.'

'Klokkenluider' Ad Bos, de voormalig directeur van het Groningse bouwbedrijf Koop Tjuchem, bracht het allemaal aan het rollen. Achteraf zegt hij dat Vos er in geslaagd is om de 'top van de ijsberg' bloot te leggen. Maar volgens Bos is er uiteindelijk niet veel gebeurd met het werk van de commissie. 'De aanbevelingen van die commissie zijn nauwelijks overgenomen of uitgevoerd. En er hebben mensen uit de bouwbranche tijdens de verhoren meineed gepleegd. Daar is geen actie tegen ondernomen, terwijl Vos wel met die gedachte heeft rondgelopen. Blijkbaar zijn er in Den Haag toch krachten die dat kunnen tegenhouden en zijn dat krachten waar Marijke Vos niet tegen is opgewassen.'

In Amsterdam moet ze de komende vier jaar wel bestuurlijke resultaten boeken. De afgelopen vijftien jaar nam GroenLinks twee keer deel aan het stadsbestuur. Beide keren mislukten. In 1990 met de oud-CPN'er Jeroen Saris, die als wethouder van zijn eigen partij te horen kreeg dat hij in de volgende zittingsperiode niet opnieuw wethouder mocht worden. In 1998 zat GroenLinks weer in het college, maar de partij stapte er in 2001 uit na conflicten met VVD en PvdA.

Een verschil is dat GroenLinks en de PvdA nu zonder de VVD de stad gaan besturen. Dat betekent ook dat zij met het bedrijfsleven moeten overleggen. Marijke Vos is daar toe in staat, schat Europarlementariër Kathalijne Buitenweg in. 'Het is iemand die luistert. Als voorzitter van de parlementaire enquêtecommissie heeft ze toch ook laten zien dat ze bruggen kan bouwen naar politiek andersdenkenden.'