Puerto Rico wil beste van twee werelden

Veel Puerto-Ricanen zijn tevreden met de huidige status van hun eiland als 'gebied met zelfbestuur'.

Voor onafhankelijkheid is weinig animo.

De bekende Puerto-Ricaanse activist Tito Kayak (echte naam: Alberto de Jesus) werd onlangs gearresteerd toen hij samen met twintig andere independistas het Amerikaanse Statengebouw in de hoofdstad San Juan bestormde en er het meubilair kort en klein sloeg. Kayak is voorstander van onafhankelijkheid van Puerto Rico. Foto AP Puerto Rico's pro-independence activist Alberto de Jesus, also known as Tito Kayak, center, is detained by the police after he and fellow protesters stormed the statehouse, breaking tables, a door, windows and the glass that protects the U.S. territory's Constitution. Puerto Rican lawmakers intended to pay a tribute to Cuban dissident Julio Labatut for what they said was his charitable works and entrepreneurship, while angered protesters allege that he was involved in the unsolved killing of independence activist Carlos Muniz Varela in 1979. (AP Photo/Ricardo Arduengo) **PUERTO RICO OUT** Associated Press

Ze zit er strijdlustig bij. Nu en dan klampt ze een voorbijganger aan. Om aan de kost te komen verkoopt Luisa Girona, tandeloos gezicht boven een blauw schort, loterijbriefjes in op de overdekte markt van Río Piedras, even buiten de Puerto-Ricaanse hoofdstad San Juan.

Girona is voorstander van de huidige staatkundige status van Puerto Rico; een gebied met zelfbestuur binnen het verband van de Verenigde Staten. 'Ken je New York?', vraagt de bejaarde bijna verontwaardigd. 'Zonder New York kunnen we hier niet overleven. Alle Puerto-Ricanen die daar wonen sturen geld. Zonder dat geld', ze haalt haar wijsvinger langs haar hals, 'gaan we eraan.'

Niet alle Puerto-Ricanen zijn blij met de VS. Tegenstanders van de huidige gemenebestconstructie wijzen erop dat ze zich, als Amerikaanse burgers, te houden hebben aan de meeste federale wetgeving, maar niet mogen stemmen tijdens de Amerikaanse presidentiële verkiezingen. Dat hier tegenover staat dat ze geen belasting betalen, maar wel uit federale fondsen kunnen putten, vinden ze niet doorslaggevend. Belangrijker, zo benadrukken de critici, is dat het Amerikaanse Congres, waarin Puerto Rico wel vertegenwoordigd is maar geen stem heeft, de huidige staatkundige constructie elk moment eenzijdig kan opheffen.

Om die onzekere situatie te beëindigen behandelt het Amerikaanse Congres binnenkort een wetsvoorstel met de mogelijkheid voor een definitieve gemenebeststatus voor het eiland. Dit in reactie op een rapport van een door president George W. Bush ingestelde commissie, die de Puerto-Ricanen louter de keuze geeft tussen onafhankelijkheid óf volledige integratie in het Amerikaanse staatsverband. Voor een gebied met permanent zelfbestuur binnen VS-verband bestaat in de Amerikaanse grondwet geen ruimte, stelt de commissie.

Luisa Girona heeft daar geen boodschap aan. Maar de kleine duizend demonstranten voor het parlementsgebouw in San Juan des te meer. Minutenlang kijken ze stil naar tientallen doodskisten, bedekt met Amerikaanse vlaggen, uit protest tegen de oorlog in Irak.

'Irak', zegt Wanda Colón Cortez, een van de organisatoren van de demonstratie, 'is een cruciaal punt in onze verhoudingen met de VS. We hebben niets over de oorlog te zeggen, maar er zijn daar wel 22 Puerto-Ricaanse soldaten gesneuveld.' Colón is, net zoals de meeste demonstranten, voorstander van een onafhankelijk Puerto Rico.

Bij staatkundige referenda in 1967, 1993 en 1998 stemde de overgrote meerderheid voor de status quo of voor integratie in het Amerikaanse staatsverband. De derde optie, onafhankelijkheid, kreeg nooit meer dan 5 procent van de stemmen. Maar de groep independistas laat steeds meer van zich horen in reactie op gewelddadige Amerikaanse acties; niet alleen in verre buitenlanden maar ook in Puerto Rico zelf.

'Als het staatkundige probleem', zegt politicoloog Ángel Israel Rivera Ortiz op de Universiteit van Puerto Rico, 'niet wordt opgelost door politici, dan zullen de burgers het zelf moeten doen.' Volgens Rivera draagt de geringe economische groei van het eiland bij aan de ontevredenheid met de huidige staatkundige structuur.

Op de markt van Río Piedras kijkt kaarsenverkoopster Nitza moeilijk als de 'independistas' ter sprake komen. 'Onafhankelijkheid kunnen we ons niet veroorloven', zegt ze resoluut. 'En Puerto Rico moet ook geen staat van Amerika worden, want dan verliezen we onze ziel.' Volgens haar kan alles maar beter bij het oude blijven. 'De zekerheid van de VS, met onze eigen taal en cultuur. Dat is het beste van twee werelden.'