Gerard Reve: grootmeester der Nederlandse taal

'Vriend Gerard Reve heeft nu eindelijk rust gevonden', zei zondagmiddag Joop Schafthuizen, de levenspartner van Gerard Reve in hun woonplaats Machelen in België.

Zaterdagavond 8 april om kwart voor negen is een van de belangrijkste naoorlogse schrijvers van Nederland overleden. De 'vrede' waarover Reves levensgezel spreekt, is meer dan een vrijblijvende uitspraak bij de dood van een geliefde. De auteur leed al enkele jaren aan een hartkwaal en de ziekte van Alzheimer.

Gerard Reve (1923) kreeg grote bekendheid met zijn debuut De Avonden (1947). Daarna volgden tientallen romans, verhalen, gedichten en brievenboeken.

Voor talloze lezers en schrijvers vertegenwoordigt Gerard Reve een alomvattende literaire inzet. In de jaren zestig en zeventig behoorde Reve tot de meest gelezen auteurs van de Nederlandse taal. Die onbetwiste plaats heeft hij niet mogen behouden.

Voor de lezers van toen genoot Reve faam omdat hij de eerste Nederlandse schrijver was die het aandurfde in zijn werk thema's als religie te combineren met de aanvaarding van homoseksualiteit. Voordat hij tot dit besef kwam, moest hij een eenzaam gevecht leveren, waarvan hij getuigenis aflegde in 'geestelijke liederen', zoals hij zijn poëzie noemde, en in proza. Befaamd en nooit te evenaren werden zijn openhartige brievenboeken als Op Weg naar het Einde (1963) en Nader tot U (1966). Het is aan Reve te danken dat tal van gelijkgestemden in de liefde zich bewust werden van hun seksuele geaardheid; voor hen was Reve een voorbeeld. In zijn brieven en romans deed hij openlijk verslag van zijn turbulente liefdesleven met vrienden als Joop Schafthuizen ('Matroos Vosch') , Willem Bruno van Albada die hij 'Teigetje' noemde en Henk van Manen alias 'Woelrat'.

Juist omdat het schrijven voor Reve in het teken stond van het vinden van een antwoord op levensvragen, kwam hij in de jaren zestig meer dan eens in aanvaring met behoudende politici en conservatieve gelovigen. Zijn werk werd 'godslasterlijk' gevonden. Ook zorgde Reve keer op keer voor opschudding in de Nederlandse samenleving, zoals bij het beruchte 'Ezelproces', wegens een scabreuze vergelijking van God met een ezel. Het is aan Gerard Reve te danken dat er in gelovige kringen meer openheid voor afwijkende ideeën is ontstaan. Nu is het moeilijk voorstelbaar meer hoe behoudend de samenleving destijds was, echter, Reve deed haar wankelen met zijn provocerende uitspraken. Maar, schreef hij in 1961 in Archief Reve: 'Ik heb er geen enkele behoefte aan God te lasteren, tegenover Wiens onbegrijpelijke Majesteit alle waarheidswaan zou dienen te verstommen.'

In de jaren zeventig ontwikkelde Reve zijn eigen gedachtegoed, dat hij het 'revisme' noemde. In deze literaire liefdesopvatting gaan meedogenloosheid, homoseksuele liefde, slaafse onderwerping en tuchtiging samen in een mystiek spel waarin uiteindelijk de zuivere liefde zal moeten overwinnen.

Maar een diepgravende, belangwekkende thematiek maakt een schrijver nog niet tot schepper van een groots oeuvre. Dat Gerard Reve dat heeft kunnen creëren, is te danken aan zijn onnavolgbare stijl. Zelf vond hij: 'Er is niks tegen oudehoeren, zolang Gods zegen er maar op rust.'

Voor Reve was schrijven het allernoodzakelijkste dat hij in zijn leven kende. De 'rust' die hij heeft gezocht, vond hij uiteindelijk in het katholieke geloof. Reve verwoordde zijn eigen versie van het scheppingsverhaal in de roman Moeder en Zoon (1980): 'De reden voor Gods schepping is Zijn eenzaamheid.' Deze uitspraak over Gods schepping is ernstig, maar je kunt hem ook ironisch begrijpen. Reve is onvergetelijk in het verbinden van diepe ernst met humor. Veel auteurs hebben hem hierin nagevolgd, maar het moet gezegd: zij blijven ver achter bij Reve als de grootmeester van de Nederlandse taal. Hij wordt nu minder gelezen, maar elke generatie kan hem opnieuw ontdekken en leren lezen.

    • Kester Freriks