Dankzij Reve ... ... durfden homo's uit te komen voor hun geaardheid ... mochten gelovigen kritiek uiten op hun kerk ... verbinden schrijvers diepe ernst met humor

Gerard Reve was een invloedrijk schrijver.

Dat komt onder meer doordat hij steeds voor opschudding zorgde.

'Vriend Gerard Reve heeft nu eindelijk rust gevonden', zei zondagmiddag Joop Schafthuizen, de levenspartner van schrijver Gerard Reve. Zaterdagavond 8 april om kwart voor negen is een van de belangrijkste naoorlogse schrijvers overleden. De 'vrede' waarover Reves levensgezel spreekt, is niet zomaar een vrijblijvende uitspraak bij iemands dood. De auteur leed al enkele jaren aan een hartkwaal en de ziekte van Alzheimer, een ernstige hersenaandoening. In het omvangrijke oeuvre van Reve treedt Schafthuizen op als Matroos Vosch of Vosje.

Gerard Reve (1923) kreeg grote bekendheid met zijn debuut De Avonden, dat op 1 november 1947 verscheen. Daarna volgden tientallen romans, verhalen, gedichten en brievenboeken. Hij werd bekroond met belangrijke prijzen als de P.C. Hooftprijs en de Prijs der Nederlandse Letteren.

Voor talloze lezers en ook literaire auteurs vertegenwoordigt Gerard Reve een schrijverschap dat gerust alomvattend genoemd kan worden. In de jaren zestig en zeventig behoorde Reve tot de meest gelezen auteurs van de Nederlandse taal. Die onbetwiste plaats heeft hij niet tot op het laatste moment kunnen volhouden. Langzaam verloor hij zijn zo moeizaam verworven bekendheid en werd hij voor jongere generaties een steeds minder gelezen auteur. De reden daarvan laat zich raden. Voor de lezers van toen genoot Reve faam omdat hij als eerste Nederlandse schrijver het aandurfde in zijn werk een combinatie te maken van thema's als religie en homoseksualiteit. Reve streed voor de vrijheid van de homoseksuele liefde. Voordat hij tot dit besef kwam, moest hij een eenzaam gevecht leveren. Daarvan legt hij getuigenis af in geestelijke liederen, zoals hij zijn poëzie noemde, en in proza. Befaamd en nooit te evenaren werden zijn openhartige brievenboeken als Op weg naar het einde (1963) en Nader tot U (1966). Het is aan Reve te danken dat tal van gelijkgestemden in de liefde zich bewust werden van hun seksuele geaardheid; zij zagen in Reve hun leermeester.

Schrijven was voor Reve het vinden van een antwoord op levensvragen. In de jaren zestig kwam hij meer dan eens in aanraking met behoudende politici en conservatieve gelovigen. Veel protestanten noemden zijn werk 'godslasterlijk'. Reve zorgde keer op keer voor opschudding in de Nederlandse pers. Zo verwoordde hij in Nader tot U een fantasie, waarin de schrijver met een ezel die God symboliseert de geslachtsdaad bedrijft. Het is aan Gerard Reve te danken dat er in gelovige kringen meer openheid ontstond. Nu is misschien moeilijk voorstelbaar hoe behoudend de samenleving destijds was. Reve heeft die behoudendheid met behulp van scherpzinnige uitspraken en boeken doen wankelen.

Gerard Reve deed in zijn brieven en romans openlijk verslag van zijn turbulente liefdesleven met vrienden, zoals Matroos Vosch, Willem Bruno van Albada die hij 'Teigetje' noemde en Henk van Manen alias 'Woelrat'. In de jaren zeventig ontwikkelde Reve zijn eigen gedachtegoed, het 'revisme'. In deze liefdesopvatting gaan meedogenloosheid, homoseksuele liefde, slaafse onderwerping en tuchtiging samen in een mystiek spel waarin uiteindelijk de zuivere liefde moet overwinnen.

Maar een diepgravende, belangwekkende thematiek maakt een schrijver niet tot schepper van een groots oeuvre. Onnavolgbaar is Gerard Reve geworden dankzij zijn stijl. Voor Reve was schrijven het allernoodzakelijkste in zijn leven, anders zou hij, naar eigen zeggen, 'gek worden'. Zijn schrijverschap omvat dan ook alle genres en aspecten van het letterkundige bestaan. In De Avonden zijn alle kenmerken al terug te vinden die Reve uniek maken. De 'rust' die hij zocht vond hij uiteindelijk in het katholieke geloof. Volgens Reve schiep God de wereld en de mens, anders zou Hij zich zo eenzaam voelen. In de roman Moeder en Zoon (1980) schrijft Reve over God: 'De reden voor Gods schepping is Zijn eenzaamheid.' Alleen al in deze ene zin toont hij zijn grootse stilistische beheersing. Deze uitspraak over Gods schepping is ernstig, maar je kunt hem ook met een dosis ironie lezen. Reve is onvergetelijk in het verbinden van diepe ernst met humor. Hierin hebben veel auteurs hem nagevolgd, maar het moet gezegd: zij blijven altijd ver achter bij Reve als de grootmeester van de Nederlandse taal.

De humor of ironie van Reves stijl komt altijd voort uit een diep gevoeld besef van eenzaamheid. Dat hij God eenzaam noemt, is daarvan al een voorbeeld. Het alomvattende van Reves schrijverschap uit zich in zijn verlangen dat hij ooit het ultieme boek wilde schrijven, het boek dat alle andere boeken overbodig maakt, 'behalve de Bijbel en het telefoonboek'. In 1996 verscheen Het Boek Van Violet En Dood dat een poging was tot het definitieve boek. Hierin staat de volgende uitspraak over het katholieke geloof, dat hem verlossing bracht: 'Het is een prachtig geloof, helemaal niet duur ook, en bedoeld voor alle mensen, te land, ter zee en in de lucht.' Dit is Reve op zijn subliemst door de verbinding van het zo alledaags Hollandse (een goedkoop geloof, alsof je het op de markt haalt) met een diepe gewaarwording dat godsdienst voor iedereen is, zelfs voor verstokte niet-gelovigen. Al is Reve misschien niet meer zo befaamd, elke generatie kan hem opnieuw leren lezen en ontdekken. Als de lezer maar de sleutel in de hand houdt van religie, seksuele bevrijding en gevoel voor een onnavolgbare, ja, fabuleuze stijl.

    • Kester Freriks