'We blazen je huis op met jou erin'

Etnische zuiveringen, aanslagen, liquidaties: de veiligheidstoestand in Irak wordt steeds slechter. De daders gaan allemaal in uniform gekleed. Niemand weet meer wie politie, rover of terrorist is.

Een inwoner van Bagdad rouwt om zijn broer, een sunniet die vorige week werd ontvoerd en wiens lijk later werd gevonden. Hij werd gisteren begraven. Foto AFP An Iraqi mourns over his dead brother during a funeral procession at Sunni Umm al-Qura mosque, west of Baghdad, 04 April 2006. Seven Iraqi Sunni men, who were kidnapped from Baghdad's al-Shula district last week and then found shot dead, were buried today. Scores of bodies are being recovered daily across Iraq in what are believed to be sectarian killings since the bombing of a Shiite shrine in the northern town of Samarra in February. Hundreds of people have died in the ensuing violence since the Samarra mosque attack, mostly Sunnis in alleged Shiite reprisals. AFP PHOTO/KARIM SAHIB AFP

Het pretpark van de shi'itische stad Kut is door de Iraakse Rode Halve Maan als vluchtelingenkamp ingericht. Wuzyia Salman, een 60-jarige shi'itische vrouw, leefde 30 jaar met haar familie tussen sunnieten in Abu Ghraib, in het westen van Bagdad. Nu woont ze in een tent in het pretpark. Vorige maand vluchtte ze naar Kut. 'Ze schreven op de muur van ons huis: 'Je hebt 24 uur om te vertrekken of we blazen je huis op met jou en je kinderen erin', vertelde ze een Iraakse verslaggever van het Instituut voor Oorlogs- en Vredesverslaggeving.

In Irak is een nieuw humanitair probleem ontstaan: ontheemden. Vorige week meldden internationale hulporganisaties en de Iraakse regering dat in maart 40.000 mensen, shi'ieten én sunnieten, uit hun woningen zijn gevlucht op last van respectievelijk sunnieten en shi'ieten die hen met de dood bedreigden. Vluchtelingen blijven toestromen, zeiden zij.

Etnische zuivering van gemengde shi'itisch-sunnitische wijken is maar een van de uitingen van een groeiende oorlog tussen beide gemeenschappen. Er zijn de steeds sneller op elkaar volgende aanslagen op sunnitische en shi'itische heiligdommen om de tegenpartij tot nóg hardere vergelding te provoceren. Gisteren een drievoudige zelfmoordaanslag op een shi'itische moskee in Bagdad, zeker 70 doden; donderdag 13 doden bij een aanslag bij de heilige Imam Ali moskee in Najaf.

Verder zijn er de liquidaties. De maand maart was volgens onafhankelijke organisaties die het aantal Iraakse doden proberen bij te houden, een van de bloedigste, sinds het begin van de oorlog, ruim drie jaar geleden. Een Amerikaanse legerwoordvoerder zei dat bijna 1.500 mensen waren gedood, van wie acht keer zoveel bij sektarische moorden als bij de bomaanslagen die de basis vormden van wat de sunnitische opstand heette. Sektarische moorden is de term voor het doodschieten van mensen op straat vanuit passerende auto's of het liquideren van burgers die uit hun woningen of bedrijven zijn ontvoerd. Zij worden vaak gefolterd en vervolgens dood ergens langs de weg of op een vuilnisbelt achtergelaten.

Wanneer hield men op te spreken van een sunnitische opstand en begonnen verwijzingen naar burgeroorlog? Na de aanslag op de Gouden Moskee in Samarra, een van de belangrijkste shi'itische heiligdommen in Irak, op 22 februari laaide het sektarische geweld hoog op. Shi'itische milities gingen te keer in sunnitische buurten en vice versa - vandaar het hoge dodencijfer voor maart. Maar shi'itisch geweld was al lang aan de gang.

De sunnitische opstand wortelt in de vrees van de sunnitische gemeenschap dat ze door de shi'itische meerderheid (60 procent, tegen 20 procent sunnieten) zal worden gemarginaliseerd. De shi'ieten op hun beurt zijn bang dat ze als ze niet oppassen een sunnitische machtselite hen ooit weer gaat knechten. Daarom hebben ze het idee van de Koerden overgenomen van een federaal Irak, waar ze zich in hun eigen olierijke zuiden kunnen terugtrekken. Daarom ook hebben ze steeds geweigerd hun partijmilities op te doeken ondanks zware druk van de Amerikanen.

Interimpremier Iyad Allawi, een seculiere shi'iet, heeft in 2004 zijn best gedaan paal en perk te stellen aan de milities. Maar de religieuze shi'ieten wonnen de verkiezingen van januari 2005 - bijna alle Irakezen stemmen nu op de partijen van hun eigen gemeenschap - en onder hun premier, Ibrahim Jaafari, hebben de shi'itische milities vrij baan gekregen.

De in Iraanse ballingschap getrainde Badr-militie van de Opperste Raad van de Islamitische Revolutie in Irak (SCIRI) nam onder SCIRI-minister van Binnenlandse Zaken Bayan Jabr de politie praktisch helemaal over. Politie-eenheden werden er door sunnieten toenemend van beschuldigd als doodseskaders te opereren. De Amerikaanse ontdekking van geheime gevangenissen compleet met gefolterde gevangenen bevestigde eind vorig jaar beschuldigingen van mensenrechtenorganisaties. Daarnaast is aan shi'itische kant het Leger van de Mahdi actief, de volksmilitie van de radicale maar populaire geestelijke Muqtada Sadr. Ook de Koerden in het noorden hebben hun milities, die ze leger noemen. In sunnitisch gebied zijn burgers nu ook bezig milities te rekruteren, naast de terreurgroepen.

Het is inmiddels volstrekt onduidelijk wie er voor welk geweld verantwoordelijk is. Veel geweldplegers gaan gekleed in uniform - of het nu terroristen, rovers of politie-agenten zijn. 'Er werken veel veiligheidsdiensten in Irak en niemand weet wie ze zijn of wat ze doen', aldus een luitenant-kolonel van politie tegen het persbureau Reuters. 'Er werken nu veel georganiseerde misdaadgroepen onder formele dekmantel, als militie of veiligheidsbedrijven. Het is moeilijk uit te vinden wie ze zijn, laat staan wie achter hen zit.'

Televisiestations zonden vorige week een opmerkelijke oproep uit van het ministerie van Defensie: 'Burgers moeten niet ingaan op de bevelen van het leger of politie op nachtelijke patrouilles tenzij die worden begeleid door coalitietroepen in dat gebied.' De oproep was onderwerp van gesprek in 'Bagdad brandt', het weblog van een anonieme jonge Iraakse vrouw (waarvan het boek zojuist is genomineerd voor een Britse literaire prijs):

'Wat betekent het?' vroeg de vrouw van mijn neef aan de lunch. 'Het betekent dat als ze 's nachts komen en het huis inwillen, we ze niet hoeven toe te laten', antwoordde ik. 'Ze vragen niet precies je toestemming', merkte E. op. 'Ze trappen de deur in en nemen mensen mee - of ben je dat vergeten?' [..]

We zaten en dronken thee, de mogelijkheden overwegend. Het bevestigde wat duidelijk is voor de Irakezen sinds het begin - de Iraakse veiligheidsdiensten zijn milities verbonden aan religieuze en politieke partijen. Maar het brengt ook andere zorgwekkende kwesties aan het licht. De toestand is zo slecht op veiligheidsgebied dat de twee topministeries die zijn belast met de bescherming van Iraakse burgers elkaar niet kunnen vertrouwen.' (www.riverbendblog.blogspot.com)