Een beetje fictie in de film over nonfictie-romancier Capote

Joost Zwagerman bekijkt de film 'Capote', waarin de schrijver Capote iets menselijker gemaakt wordt dan hij in levende lijve was

FENOMENAAL: Philip Seymour Hoffman is Capote Foto Atilla Dory Scene uit de film Capote FOTO: Atilla Dory Dory,Attila

Het is niet altijd een genoegen om een Hollywood-acteur een beroemd schrijver of kunstenaar te zien vertolken. Het beeld dat je hebt van een schrijver of kunstenaar wiens werk je enigszins meent te kennen en over wiens leven je soms ook wel eens iets hebt gelezen, kan er stevig door gehavend raken. Het resultaat is vaak dat zo'n uit te beelden kunstenaar of schrijver ondergeschikt wordt gemaakt aan het opzichtige ego van de acteur.

Wij hielden ons hart dus vast bij het zien van Capote, met in de hoofdrol Philip Seymour Hoffman. Als personage en publieke verschijning was Capote zelf al larger than life. Het gevaar dreigde dat een acteur die karikatuur die Capote bij leven al van zichzelf had gemaakt nóg eens zou aandikken. Maar Philip Seymour Hoffman zet in Capote een fenomenale Truman Capote neer, al is het in het begin even schrikken als Hoffman voor het eerst zijn mond open doet en een lijzig en dreinend geluid verspreidt als van een peuter wiens speen is afgepakt. Moet je dáár anderhalf uur naar blijven luisteren? Aan de andere kant: zo sprák Capote ook echt, en wie het niet gelooft, moet maar eens kijken naar Murder By Death (1976), waar de schrijver, in die jaren wereldberoemd, zichzelf mocht spelen in een bijrolletje. In Murder by Death teemt en fleemt de échte Capote dat het een aard heeft.

Capote is niét het complete levensverhaal van de legendarisch geworden schrijver maar concentreert zich op één periode uit diens leven, de jaren waarin hij zijn research doet voor de roman die hem wereldberoemd zou maken: In Cold Blood. Ergens eind jaren vijftig las Capote in de New York Times een kleine bericht over een vermoord gezin in het dorpje Holcomb in de staat Kansas. De schrijver neemt de trein en gaat op zoek naar een mogelijk verhaal achter de moordpartij. Capote bevraagt allerlei inwoners van het stadje en wint langzaam hun vertrouwen. Als de twee daders zijn gepakt, krijgt Capote ook hen te spreken. Er ontstaat een schimmige en op momenten broeierige verstandhouding tussen Capote en éen van beide daders: Perry Smith In Smith, opgegroeid in een kindertehuis en kind van een alcoholische moeder, herkent de gevierde Capote het verstoten jongetje dat hijzelf vroeger was.

Capote is gebaseerd op een aantal hoofdstukken uit de Capote-biografie die Gerard Clarke in 1988 publiceerde. Clarke assisteerde ook bij het schrijven van het scenario van de film. In veel aspecten is Capote trouw aan de werkelijkheid zoals door Clarke beschreven, maar op onderdelen neemt het verhaal hier en daar een fictieve wending. Een paar voorbeelden. In de film reist Truman Capote samen met zijn collega en jeugdvriendin Harper Lee af naar Holcomb. In werkelijkheid ging Capote alleen en kwam Harper Lee er pas na een aantal weken bij, omdat Capote in zijn eentje moeilijk contact kon leggen met de boerenbevolking van Holcomb. Verder is in de speelfilm William Shawn, de legendarische hoofdredacteur van The New Yorker, op een gegeven moment Trumans steun en toeverlaat. Als de twee daders van de moorden na jarenlang juridisch gesleep dan toch zullen worden geëxecuteerd, vergezelt Shawn hem naar Kansas. Shawn heeft in werkelijkheid nooit één stap in Holcomb gezet.

Dit zijn twee van de ongeveer tien details die hooguit de allerfantatiekste Capotianen zullen opvallen. Een belangrijker verschil tussen biografische werkelijkheid en het verhaal in de film is de aard van het schuldgevoel waar Capote vagelijk door gekweld wordt. Dat schuldgevoel was in werkelijkheid voor Capote ongrijpbaar en veelkantig, maar in de film wordt het nogal aards en conreet: als hij zich meer had ingespannen om die doodstraf om te laten zetten in levenslang, dan waren Hickock en Smith nooit geëxecuteerd.

Toen het boek in 1964 verscheen, was er te midden van de lovende recensies één criticus die Capote dat verwijt maakte. De schrijver reageerde daar gebeten op en schreef dat zijn 'macht' toch echt niet tot in de rechtszaal reikte. Maar in de film is het personage Capote nu juist ten prooi aan een knagend schuldgevoel over juist dit aspect van zijn betrokkenheid. Gerard Clarke beschrijft in zijn biografie dat Capote zich enige tijd inspande om een geschikte advocaat te vinden voor de twee. In de speelfilm wordt dit gegeven nét een tandje hoger gezet door ervan te maken dat Capote die advocaat ook jarenlang betáálde. Dat heeft de echte Capote nooit gedaan.

Het is wel ironisch dat het verhaal achter de geboorte van deze legendarisch geworden nonfictie-roman in de film Capote enigszins wordt aangelengd met puur fictionele elementen. Om van Capote de prachtige film te kunnen maken die het is geworden, was het blijkbaar noodzakelijk om de historische feiten op onderdelen nét een kwartslag te draaien.

Wat de film ook toont en wat wél berust op de feiten is dat Capote zich sterk bewust was van de omwenteling die In Cold Blood zou betekenen voor de Amerikaanse literatuur. Capote noemde het boek de eerste echte nonfictie-roman uit de Amerikaanse literatuur. Met de literaire wapenuitrusting van de romancier vertelde Capote in In Cold Blood een verhaal dat van a tot z berustte op waargebeurde feiten. Daarom ook viel het 'wachten' op de afloop Capote zo zwaar. Werd het voor de daders de dood of levenslang? Capote móest erop blijven wachten-­ hij vond het een onaanvaardbare stijlbreuk als hij een half gefictionaliseerd einde zou breien aan zijn nonfictie-epos.

Bij verschijning van de film Capote haalde biograaf Gerard Clarke een aantal herinneringen op aan de ontmoetingen die hij had met Capote. De schrijver was content dat Clarke zijn biografie zou schrijven, en stelde slechts éen voorwaarde: 'I won't respect you untless you tell the whole truth.' Die 'hele waarheid' heeft Clarke naar eer en geweten in de biografie blootgelegd, maar ter wille van het psychologisch drama en een voor de kijker navoelbaar innerlijk conflict is er in de speelfilm Capote met een aantal details van die historische waarheid toch geschoven en gesmokkeld. De figuur Capote moest iets ménselijker worden, daar komt het op neer. In werkelijkheid koos de schrijver nóg fanatieker voor 'zijn' verhaal en 'zijn' roman en waren de moordenaars , nadat hij hen had uitgehoord, voor de schrijver niet meer dan materiaal dat inmiddels was 'opgebruikt'. Die schrijvershouding was te radicaal om onversneden op het witte doek te zetten, en dus lengden de filmmakers het kille karakter Capote aan met een mespuntje mededogen en schuldgevoel.

    • Joost Zwagerman